صادق هدایت

صفحه اول

کسی که هیچ کس نبود — 2008-01-03T03:01:00+01:00

هدایت در ملتقای خیام و کافکا

کسی که هیچ کس نبود — 2008-01-03T02:01:00+01:00

هدایت در ملتقای خیام و کافکا

محمد بهارلو

هدایت در حوالی بیست سالگی، دو سه سالی قبل از سفر تحصیلی خود به فرانسه، در تدارک تألیف نخستین کتابش بود. او برای تآلیف این کتاب، که شامل گزیده‌ای از رباعیات خیام و مقدمه‌ای تفصیلی بر آن بود، ناگزیر از غوطه خوردن در متون کهن ادب فارسی بود، که برای جوانی به سن او سخت شگفت‌انگیز می‌نمود. این شگفتی به ویژه از آن رو بود که تا آن زمان دیوان منقح و معتبری از رباعیات خیام در دست‌رس علاقه‌مندان به شعر فارسی نبود، و انتشار این قبیل آثار نیز، به رسم رایج زمانه، بر ذمة فضلای جاسنگین و «ریش و سبیل‌دار» بود. هدایت بر این حقیقت واقف بود که خیام را نمی‌توان با هیچ شاعر دیگری در ایران مقایسه کرد، و تشخیص اصالت و صحت رباعیات او حتی برای یک محقق فرهیخته نیز خالی از شایبه و تعارض نیست. بنابراین وقوف هدایت، بیش از هر چیز، بر کیفیتی است که دامنة تحقیق او را بسیار گسترده و راهش را برای گزینش رباعیات خیام باریک و تنگ کرده است؛ خاصه این که هدایت آغاز کننده است، و محدودیت این آغازگری را می‌شناسد.
در تاریخ کهن سال ادبیات فارسی دربارة دیوان هیچ شاعری به اندازة خیام اختلاف و مناقشه نشده است. چنان که می‌دانیم خود خیام هیچ گاه به گردآوری و تدوین اشعارش نپرداخته است و قدیمی‌ترین نسخه‌ای که از دیوان خیام در دست است نزدیک به سیصد و پنجاه سال از مرگ شاعر فاصله دارد. این دیوان نیز، مانند چند دیوان دیگر منسوب به خیام، از حیث اصالت و صحت متن، از جنبه‌های بسیار، محل نزاع است. آن چه آشکار و زمینه‌ساز منازعات و مناقشات جدی‌تر است این است که رباعیات منسوب به خیام، از لحاظ تعداد و تنوع، چندین برابر رباعیات خود شاعر است، و دامنة این اختلاف و مناقشه تا به امروز، کماکان، ادامه دارد. به تعبیر هدایت «اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدة خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد بود». طبعاً بیرون کشیدن رباعیات اندک شمار خیام از میان دست‌کم هزار و دویست رباعی که به او نسبت داده‌اند اگر غیر ممکن نباشد بسیار دیریاب و گریزنده است. البته، باز هم به تعبیر هدایت، «این اختلافی است که همیشه در اطراف افکار بزرگ روی می‌دهد». و کار پژوهشگری مانند هدایت به دست دادن اصالت اندیشه و آثار واقعی خیام است، و دور ریختن جعلیات و خیال بافی‌های افسانه‌آمیزی که در طول صدها سال در پیرامون شاعر شایع کرده‌اند.
مقدمة هدایت بر رباعیات حکیم عمر خیام، که نخستین نوشتة مفصل هدایت نیز هست، تاریخ نگارش ندارد؛ اما حسن قیمیان، پس از مرگ هدایت، در کتاب نوشته‌های پراکنده، که این مقدمه مجدداً در آن چاپ شده است، تاریخ نگارش آن را سال 1302 ذکر کرده است. رباعیات... ، که شامل 201 رباعی برگزیده از خیام است، جزو اولین نسخه‌های ویراسته و انتقادی از متن‌های ادب گذشتة ما است، و تلاش معتبر و نظرگیری است برای تمیز دادن خیام واقعی از خیام مجعول و ساختگی. هدایت کمابیش همة آن‌چه را که قدما و شعرا و محققان بعدی، چه ایرانی و چه فرنگی، دربارة خیام و شعر او گفته‌اند به دقت جسته و کاویده است، و تقریباً هیچ متن اصیل و شناخته‌ای را از نظر دور نداشته است. در طول بیش از سه ربع قرن اخیر هدایت نخستین پژوهندة ایرانی است که اهمیت خیام و جهت و جای شگفت‌انگیز او را برای معاصران خود مشخص می‌سازد، و با استعانت از اشعار و آثار خیام چهره‌ای از او به دست می‌دهد که پیش از آن وجود نداشته است، و پس از آن، کمابیش، همین چهره از خیام در قلمرو ادبیات ایران تثبیت می‌شود. هدایت، در مقام محقق و نویسنده‌ای نوآور و دیرپسند، توضیح می‌دهد که چرا رباعیات خیام بیش ازهر دیوان شعر و اثر ادبی از متون گذشتة ما نظرش را گرفته است. به زعم او خیام اولین، و چه بسا یگانه، شاعری است که این جسارت و جربزه را از خود نشان می‌دهد که آن چه را بسیار کسان احساس می‌کردند، و نمی‌خواستند یا نمی‌توانستند، به صدای رسا بیان کند. او شعر خیام را نوعی ادعانامة انسان ایرانی و نمایندة فرهنگ والایی می‌داند که با هر آن چه موهوم و وابسته به اسرار و غیر عقلانیت است در می‌افتد و، با آزاداندیشی ممتازی در امور دنیوی، سعادت «این جهانی» و لذات زندگی را، به هیچ هول و هراسی، پذیرا می‌شود. هدایت برای فهمیدن مضامین رباعیات خیام و شرح و توضیح دقایق آن‌ها توانایی شگرفی از خود نشان می‌دهد؛ چنان‌که گویی هیچ حایلی میان او و مضامین ژرف نهفته در رباعیات، و خود شاعر، وجود ندارد. او نشان می‌دهد که معنویت خیام، چه در مضمون و چه در لحن، با بلاغت نویسندگان صوفی مشرب واخلاقی زمان او ـ وحتی بعد ازاو ـ وجه شبهی ندارد؛ زیرا او هر افسونی را که به قصد خفه کردن احساس و وجدان بشری ساخته و بافته شده است با لهیب آتش تیز شعر خود خاکستر می‌کند. هدایت از اولین کسانی است که خیام را با متفکران غربی، مانند شوپن هاور و گوته و ولتر و لوکرس، مقایسه می‌کند، و وجوه مشترک و ممتاز اندیشه او را با بینش این متفکران نشان می‌دهد؛ گیرم این مقایسه و واکاوی در همه جا عمق و غنای لازم را ندارد. او لحن خیام را که آمیخته به طعنه و تمسخر و دید «لاابالیانه»ی بی نظیر است می‌ستاید، و او را به جهت هجو «ریاکاران» و «زهاد» و ریشخند وعده‌های دل‌خوش‌کنک آن‌ها، شاعری «طعنه‌زن» و «عاصی» می‌داند. با توجه به همین ملاحظات و مشخصات است که، از منظر هدایت، شعر خیام برگشتگاهی مهم و، در واقع، عظیم‌ترین واقعة ادبی سرزمین بزرگ ایران محسوب می‌شود.
هدایت در خیام شاعری را می‌بیند که هدفش فقط جلب خاطر خوانندگان به سوی «حقیقت» است؛ حقیقتی که با فریاد و غوغا اعلام می‌شود، به گونه‌ای که گویی سخن گفتن به صدای آرام، و باحزم و احتیاط، ممکن است اهمیت «حقیقت» را نشان ندهد و آدم هایی را که گوش سنگین و عواطف کرخت شده دارند جلب نکند. از لحاظ خیام، چنان که هدایت تاکید می‌کند، راه انسان به آینده سرانجام به مرگ ختم می‌شود، و زندگی انسان دور دردناک و بی‌انتهایی از برآمدن و فرو نشستن است، و بنابراین هیچ غرض و غایتی در کار نیست. ما لعبتکانی هستیم که با ریسمان نامرئی، متصل به قدرتی عظیم و رازآمیز، در خیمه‌شب‌بازی کائنات شرکت داریم، بی آن که اراده‌ای از خودمان داشته باشیم. انسان، در مقام شریف‌ترین مخلوفات، از راز سرنوشت محتوم خود آگاه است ــ باید آگاه باشد ــ بنابراین سرنوشت کودکی رسیدن به جوانی و پیری و سرانجام از پا افتادن و در خاک شدن است. وقتی انسان از حرکت خود باز می‌ایستد در واقع به تباهی و نیستی رسیده است؛ در نتیجه غرض از زندگی مرگ است.
در حقیقت هدایت در رباعیات خیام بر مایه‌ها و مضامینی تاکید می‌کند که، کمابیش، اشتغال خاطر خود او نیز هست، و از همین رو شباهت خیره‌کننده‌ای میان خیام و هدایت می‌توان یافت. آن چه، بیش از همه، در شعر خیام نظر هدایت را گرفته ــ چنان که خودش توضیح می‌دهد ــ «فکر خیام است که پیوسته با غم و اندوه و نیستی و مرگ آغشته است»؛ همان مفاهیمی که در آثار هدایت در جلوه‌های گوناگونی تکثیر می‌شوند. به زعم هدایت بدبینی و تلخ‌اندیشی خیام وابستگی مستقیم به حس «شهوت تند و ناکام» شاعر، چنان که در اغلب شعرای گذشتة ادب فارسی می‌بینیم، ندارد بلکه نمایندة «یک جنبة عالی و فلسفی» است که از آن بوی غلیظ شراب به مشام می‌رسد. از طرف دیگر وجه «لاقیدانه» و ضد «سامی» پاره‌ای از رباعیات، که به صورت تردید و شک آوردن در احکام دینی و در نفی آموزه‌ها و افسانه‌های دوران گذشته و دقیق شدن در موضوع مرگ جلوه‌گر است و نوعی «دیانت این جهانی» یا «دنیوی» را تبلیغ می‌کند، هدایت را به شدت برمی‌انگیزد.
از لحاظ خیام هیچ منطق مدون و سرراستی در طبیعت، و طبعاً بیرون از آن، وجود ندارد؛ در واقع نقشه‌ای در کار نیست، و زندگی انسان ـ و ابنای بشر ــ سراسر بدیهه و بدعت است. آیندة نامطمئن و چه بسا گزند آوراست؛ انسان نباید خودش را وقف آینده، و تصورات و موهومات وابسته به آن کند و برای ارزش‌های وعده داده شده و سعادت ابدی لذات زندگی را زیر پا بگذارد. آن‌چه خیام با سبک روحی، و گاه ول‌انگارانه، بر آن تأکید می‌کند این است که همه چیز ــ تند و پران ــ می‌گذرد ، و آن چه می‌گذرد باید اجر رنج‌های فراوان انسان را بپردازد. نه در حیات و نه در ممات تأمین و تضمینی وجود ندارد؛ آدمی‌زاد باید به حال ــ به لحظه‌ای که در آن حضور دارد ــ بیندیشد و فقط دم را غنیمت شمرد. زیبایی و کمال را، اگر به راستی زیبایی و کمال حاصل باشد، در سراب افق‌های دور نمی‌توان، و نباید، جست؛ زیرا که آینده بیرون از دایرة امکان حیات فرد انسانی است.
خیام تقریباً هیچ‌گاه انسان را به رسالت و رستاخیز و تغزل و شهود و خیال‌بافی‌های عرفانی و معماآمیز فرا نمی‌خواند. از لحاظ او آن چه اهمیت دارد زندگی است، و هدف زندگی خود زیستن است؛ تلاش و تقلای انسان رسیدن به لذت و حکمت فردی است که سخت‌ گذران است. انسان خیامی هر آن چه را که اکنون به آیندة نامعلوم، ولو به مقصدی معین ولی دورودراز، حواله دهد نامربوط و عبث می‌‌داند، و طبعاً واجد هیچ معنویتی هم نمی‌شمارد. در دستگاه فکری او طبیعت امکان و وسیلة بسیار سودمندی است که برای شادی و سرخوشی و خوش‌بختی ــ در واقع خوش‌وقتی ــ انسان ساخته شده است، و همواره سرنوشت او با هستی آن گره می‌خورد. طبیعت بسیار غنی و سخی است، و آثار طبیعت رنگین و گسترده و خوشایند است؛ اگر چه مانند عمر انسان دوامی ندارد و پایدار نیست. اما انسانیت ــ توالی نسل‌ها ــ و خود طبیعت، به عنوان منشأ و سرچشمة محصولات لذت‌بخش، بردوام و بی‌نهایت است. باروری طبیعت و انسان شباهت بسیار به هم دارند، هر چند سر حد امکان رشد گیاه و انسان مرگ است، و مرگ است که قدرت خیال و عطش انسان را برای تعالی فرو می‌نشاند، و از این جهت منشأ شر نیز هست.
این کلام معروف ویساریون بلینسکی، که هیچ‌کس نمی‌تواند هیچ شاعری را بفهمد مگر آن که چندی در جهان او غرق شود، عواطف او را از آن خود سازد و با تجربه‌ها و باورهای او زندگی کند، به مقدار فراوان، دربارة هدایت نسبت به خیام صدق می‌کند. هدایت شرح این غوطه خوردن را دو بار، در مقدمة رباعیات ... و تقریبا ده سال بعد از آن در کتاب ترانه‌های خیام، به تفصیل آورده است؛ و چنان که گفتیم اگر یک شاعر از میان خیل شاعران گذشتة ما نظر هدایت را سخت گرفته باشد خیام است، و ظاهراً این ارادت و شیفتگی هیچ‌گاه در او کاستی نگرفته است. هدایت برای فهم بیش‌تر رباعیات خیام و انتشار گزیده‌ای معتبر از آن همة آثار فلسفی و علمی و رساله‌های خیام را به زبان فارسی و عربی از نظر گذرانده و به صراحت، و فارغ از تعصب‌های رایج، اعلام کرده است که فقط شعر خیام را می‌پسندد، قطع نظر از این که فقط همین شعر، حرفة شاعری، در شهرت عالم‌گیر حکیم فرزانه موثر بوده است.
از طرف دیگر، چنان‌که می‌دانیم، هدایت کمابیش همین رابطه را با نویسندة نام‌آور چک فرانتس کافکا نیز داشته است، و گرایش و ارادت خود را نسبت به او، به همان صراحت، نشان داده است؛ به طوری که شناخت همه جانبة اندیشه و آثار هدایت، از جمله دیدگاه او نسبت به خیام، بدون توجه به این رابطه وافی به مقصود نخواهد بود. از قضا در معرفی و به دست دادن چهرة ادبی کافکا در ایران، کمابیش هم چون خیام، فصل تقدم با هدایت است، و او جریان کاوش خود را در جهان شگفت اندیشة کافکا در رسالة معروف پیام کافکا نقل کرده است؛ رساله‌ای که در شرح مقام و موقعیت ادبی کافکا، پس از گذشت نیم قرن، اعتبار خود را تا حد زیادی، کماکان، حفظ کرده است. روشن کردن این رابطه، به ویژه وجه شبه هدایت با خیام و کافکا، گریز مختصری را لازم می‌آورد.
از نظر هدایت هم خیام و هم کافکا، به رغم تفاوت ماهوی اندیشه و آثارشان، متفکران کمیابی هستند که هر کدام برای نخستین بار سبک و فکر و مضامین تازه‌ای به میان آورده‌اند، و ــ بی آن که خود خواسته باشند ــ معنی جدیدی «برای زندگی» پیش کشیده‌اند که پیش از آن‌ها تقریباً وجود نداشته است. کافکا، مانند خیام، صاحب دنیای بزرگ و ممتازی است، و همین که خواننده از آستانة دنیای او ان قدر هم «بن بست» نبوده است. از لحاظ کافکا آدمی‌زاد، علی الاطلاق، یکه و تنها و بی‌پناه است، و هیچ‌چیز نمی‌تواند بر سردی و تنهایی وتهی فضای یخ‌زدة دنیای او غلبه کند؛ انسان ذاتاً گرفتار بیگانگی ــ امور و وظایف محتوم و بیگانه کننده ــ است، و میان او و عالم مینوی ورطة هولناکی وجود دارد. «همین که به دنیا آمدیم در معرض داوری [و احکام شقاوت آمیز آن] قرار می‌گیریم و سرتاسر زندگی ما مانند یک رشتة کابوس است». هدایت در پیام کافکا می‌نویسد: «مقصود کافکا چیست؟ دنیای دیگر؟ نه، او فقط می‌خواهد که در همین دنیا پذیرفته بشود. حقیقت تازه‌ای نمی‌خواهد، آن چه دور و بر خود می‌بیند آن حقیقت نیست.» این بینش، کمابیش، در خیام هم هست. کافکا، هم چون خیام، بر آن است که زندگی جاودان در دست‌رس کسی نیست، و زندگی روزانه «بیان معنوی» است که در آن «لاشة کاروان روزهای گذشته و آینده» روی هم تل انبار می‌شود.
از نظر کافکا امور روزانه و «انجام وظیفه» و جوش و جلای افراد انسانی، معنای مضحک و پوچ و گاهی هراس‌آور به خود می‌گیرند؛ زیرا هیچ کست نمی‌تواند «پیوند و دل بستگی» پیدا کند؛ یا در واقع بر بیگانگی و بی‌خویش‌تنی خود غلبه کند. «من امیدی به پیروزی ندارم، و از کش‌مکش بیزارم، آن را دوست ندارم، فقط تنها کاری است که از دستم بر می‌آید». هدایت بر آن است که کافکا، به رغم آن چه اغلب گفته می شود، «بدبین» نیست و زندگی را تاریک تر از آن چه، واقعاً، هست نشان نمی دهد؛ از همین رو کافکا را مظهر آدم جنگ‌جویی می‌داند که پیوسته با «نیروی شر» و با «خودش» در پیکار است و «بر ضد قیافه‌های نقاب‌زدة دشمن می‌جنگد». به نظر می‌رسد که با آن‌چه می‌تواند او را رهایی بخشد نیز در کش‌مکش است، چون همه چیز در نظرش « مشکوک» جلوه می‌کند.
کافکا، مانند خیام، مخالف و معاند بسیار داشته است که به طرفش «دندان قروچه» می‌رفته‌اند و حتی پیشنهاد سوزاندن آثارش را می‌داده‌اند؛ زیرا به تعبیر هدایت، او «دل‌خوش‌کنک» و «دستاویزی» برای مخاطبان آثارش نیاورده بلکه پردة بسیاری از فریب‌ها را دریده و «راه رسیدن به بهشت دروغی زمین را بریده است». به عبارت دیگر کافکا « نفی زمانه» را، خشک و خالص، بیان می‌کند، و همین نفی جسورانه و بی‌ملاحظه است که عده‌ای را می‌ترساند، و آن‌ها را بر آن می‌دارد که علیه او، مانند خیام، چوب تکفیر بلند کنند. خدای کافکا، چنان‌که از نوشته‌هایش بر می‌آید، «خشن» و «تهدیدآمیز» است، و به صورت «قانون» جلوه می‌کند و کارش «تنبیه» و «شکنجه» است، و «بخشایش» نمی‌شناسد؛ خدای او یهودة تورات هم نیست.
در نزد کافکا کش‌مکش میان «خود» و دنیا احساس شدید «بزه ‌کاری» پدید می‌آورد؛ اگر کسی به اصول «قانون» تمکین نکند، یا نسبت به ارکان جامعه بی‌اعتنا باشد و کنج انزوا اختیار کند، متمرد و یاغی محسوب می‌شود، و جبراً «بزه کار» است. این وضع، یعنی کش‌مکش میان «خود و دنیا»، در خیام با معیار «گناه» سنجیده و تبیین می‌شود؛ هر چند او آن را رفع و رجوع می‌کند، یا بهتر است بگوییم در صدد رفع و رجوع آن بر می‌آید. چنان‌که گفتیم از لحاظ کافکا قانون محک و معیار اصلی رفتار انسانی شمرده می‌شود؛ انسان متعهد است، و در قید وبند گرفتار است، و طبعاً طغیان او بی جزا و محکومیت نمی‌ماند. اما آدم‌های کافکا خودشان را بزه کار نمی‌دانند، همان‌طور که خیام خودش را گناه کار نمی‌داند. بزه کاری، و گناه کاری، مفاهیمی هستند که از بیرون بر عمل افراد انسانی اطلاق یا تحمیل می‌شوند؛ ذاتی انسان نیستند، عرضی‌اند. هدایت می‌نویسد: «کافکا اصلاً گناه نمی‌شناسد و پی‌درپی پرسش‌های دردناک ابدی بشر را مطرح می‌کند: به کجا می‌رویم؟ زیر تأثیر چه عواملی هستیم؟ قانون کدام است؟» این پرسش‌ها در رباعیات خیام، به صورت‌های مختلفی، منعکس است؛ اگر چه خیام اغلب آن‌ها را با سرخوشی و لاقیدی پیش می‌کشد. کافکا، مانند خیام، انسان را بازیچة دست قوایی قهار و مسلط بر طبیعت و سرنوشت انسان می‌داند. انسان برای این که از زیر بار «گناهانی که پشتش را خم کرده شانه خالی کند» اغلب ناکام می‌ماند؛ اما کماکان به تلاش خود ادامه می‌دهد. از همین رو است که در غالب آثار کافکا یک جور فعالیت مستمر و دردناک برای تلافی از «ناکامی‌های زندگی» دیده می‌شود؛ هر چند سر انجام هر کوشش به طرز مسخره‌آمیزی محدود جلوه می‌کند. کافکا شکست را با ناامیدی، ولی بدون ضجه و مویه، پذیرا می‌شود و هرگز در صدد انکار آن بر نمی‌آید، بلکه با تمام نیرو طالب آن است. اما در خیام تلافی از «ناکامی‌های زندگی»، و منشأ آن مرگ، با شاد خواری و لذت‌جویی همراه است، اگر چه ممکن است گناه آلود باشد. یأس خیامی سرخوشانه است، و تیره‌اندیشی و بدبینی او به روشن‌بینی و شوخ‌طبعی آمیخته است. آرزوها و شیرینی‌های زندگی را، به رغم آن که نوعی «فریبندگی» می‌داند؛ مططلقاً رها نمی‌کند. انسان خیامی میل «هوی و هوس» و «خوش‌باشی» دارد؛ زیرا نمی‌خواهد از هستی خود چشم بپوشد. اما کافکا، چنان که گفتیم، ناامیدی را با آرامشی عبوس و وضوح هول‌آوری در می‌آمیزد، غالباً به استقبال آن می‌رود، و حتی مرگ را پذیرا می‌شود. او به هیچ وجه تفریح و خوشی و لذت را بر نمی‌تابد؛ زیرا نمی‌خواهد از «فریب‌های زندگی گم راه» شود و واقعیت یا حقیقت «نیستی» را نادیده بینگارد. کافکا «دل‌گرم» نیست و امیدی در هیچ‌چیز نمی‌بندد؛ رو در روی «نیستی» می‌ایستد و حتی می‌کوشد احساس نیستی را به کرسی بنشاند. «اخلاق خوش» و عشق و زناشویی در فلسفة او جلوه‌ای ندارد. به هیچ قیمتی حاضر نیست چشمش را به روی سیاهی و تباهی و مرگ ببندد. «آشکار است که هیچ‌کس نه روی زمین، نه بالا، هیچ‌کس به فکر من نیست». در واقع او به جز ستایش «پوچ» زیر بار چیز دیگر نمی‌رود، از این رو مطلقاً «تراژیک» است؛ اما در عین حال نگاه دوراندیش خود را از زندگی بر نمی‌گیرد، و این طور به نظر می‌رسد که در این کوشش خود نیز مخیر و آزاد نیست.
هدایت پلی است میان اندیشة خیامی و کافکایی. دریافت او از خیام و کافکا با شور زندگی و خودآگاهی ممتازی همراه است، اما خود او هیچ اشاره‌ای به وجه مشترک میان این دو نکرده است. ازنظر هدایت خیام و کافکا احساس تندی از «سردی دنیا» دارند، اما هیچ‌کدام نمی‌خواهند این سردی را از خود برانند یا به آن خو کنند؛ هیچ‌کدام الوهیتی را نمی‌جویند که به آن پناهنده شوند، و هر کدام به نحوی از این پناهندگی تن می‌زنند و آن‌را سرابی فریبنده می‌دانند. هدایت نشان می‌دهد که هم خیام و هم کافکا از این که ناتوانی وضعیت خود را در مقام انسان نشان بدهند هیچ‌گونه تردیدی روا نمی‌دارند؛ از همین رو خوانندة آثار آن‌ها احساس می‌کند که این وضعیت و ناتوانی خود آن‌ها نیز هست، و همین امتیاز است که نظر هدایت را سخت گرفته است.
در واقع هدایت، پیش از هر چیز، مفاهیمی چون تنهایی و سرگشتگی و لاقیدی (بی‌اعتقادی) و مرگ‌جویی را در خیام و کافکا می‌جوید؛ مفاهیمی که، کمابیش، مایة اشتغال‌خاطر خود او نیز بوده‌اند. از نظر هدایت تأثیر کلمات خیام و کافکا زورآور و بنیان‌کن است، و شور و صداقت و رنگ و روش آزادنة آن‌ها از چنان بدعت و استقلال و تنوعی برخوردار است که هر گونه پردة تعصب و توهمی را از هم می‌درد. هدایت، به رغم این تمایل عمومی در عالم نظری که تعارض‌ها و تضادهای اندیشگی را سربسته می‌گذارند یا در صدد رفع و رجوع آن‌ها بر می‌آیند، دقیقاً نگاه خود را به عمق ناموزونی‌ها ــ کثرت در اندیشه ــ معطوف می‌کند. در ارزیابی خود از بینش کافکا نشان می‌دهد که چه‌گونه پذیرش زندگی با پذیرش مرگ ـ هر دو از راه انکار ـ در هم می‌آمیزد، و چرا ترس از مرگ نوعی «دودلی در مقابل تولد» شمرده می‌شود. در حقیقت او می‌گوید که «راه رهایی» وجود ندارد؛ هر چه هست موهوم و کاذب و بی‌چاره‌کننده است. امید به زندگی محصور در فساد و فشار و تباهی وحشتناک است؛ زیرا موجب حقارت انسان می‌شود و نشان درماندگی است؛ به ویژه که هر موجود زنده‌ای اسیر محدودیت جسم خویش نیز هست. وقتی انسان، هم چون «گره گوار سامسا» ــ بی‌آن‌که خود بخواهد ــ به حشرة تمام عیاری تبدیل شده و در انزوایی حیوانی به حیات خود ادامه می‌دهد در واقع راه رهایی او در مرگ است؛ اگر چه ممکن است زندگی را، علی‌الاطلاق، نفی نکند.
هدایت، کمابیش، همین تعارض و تضاد ــ یا کثرت در اندیشه ــ را در خیام نشان می‌دهد. او می‌گوید: «خیام از ته دل معتقد به شادی بوده ولی شادی او همیشه با فکر عدم و نیستی توام است». بنابراین خوشی خیام بیش از هر چیز «تأثرآور» است؛ زیرا انسان نمی‌تواند فراموش کند که از هزار زخمش خون ــ «این مایع زندگی» ــ جاری است. به تعبیر هدایت مرگ است که از لای دندان‌های کلید شده‌اش می‌گوید: خوش باشیم! از این رو شاید مرگ کافکایی خوش آیندتر از مرگ خیامی باشد. خیام با «خوش باشی» فقط حضور واقعیت مرگ را به تعویق می‌اندازد و بر آن است تا آن را، ولو برای لحظه‌ای، فراموش کند، اما از نظر کافکا مرگ در انزوا و جدایی قرین با رستگاری است.
در فلسفة خیامی انسان تا زنده است باید در اندیشة «اسباب طرب» باشد، و با سرمست شدن از بادة خوش رنگ، که در واقع «عقل» را مرعوب می‌کند، کابوس هول‌آور مرگ را از خود دور سازد. انسان باید هر ذره از جهان هستی را دریابد و مزه مزه کند، و در هر لحظه، به تدبیر حکمت شخصی، از «عدم» به «وجود» گذر کند. خیام تصویر تازه‌ای از تشابهات و تضادهای تحلیل ناپذیر جهان هستی به دست می‌دهد، و با دستگاه‌های جهان‌شناسی کهن و نظم نوافلاطونی، که تصویری هذیان‌آلود از جهان به دست می‌دهند، در می‌افتد. او خرافه‌ها و خیال‌بافی‌ها و افسانه‌هایی را که، به عنوان ارزش‌های معنوی، به جای حقیقت نشسته‌اند اهانت به انسان می‌داند، و از همین رو شاید نخستین شاعری باشد که آن چه را ناگفتنی و ممنوع و تعصب‌آمیز است در قلمرو کمابیش مصون شعر خود جای می‌دهد. از این که انسان قربانی یک مفهوم کلی و ابدی باشد سخت معترض است، و تسلیم و رضای محض بودن را نشان «حیرت و ضلالت» می‌داند. در خیام کم‌تر اثری از تعصب فرقه‌ای و قومی، زهدپرستی و شیفتگی نسبت به کلمات قصار و سخنان معماگونه هست. هدایت بر این عقیده است که منبع الهام خیام را باید در فلاسفة یونان جست؛ زیرا خیام «حادثات را مدار فلسفة خود قرار می‌دهد». در اندیشة فلاسفه‌ای که هدایت به آن‌ها اشاره می‌کند، از جمله اپیکور، انسان محصول ترکیب ذرات و چهار عنصر ازلی است، که «روان» را نیز از زمرة «ماده» (جسم انسان) می‌شمارد. از لحاظ این فلاسفه ذرات بدن انسان دوباره زندگی و جریان هستی بخش را از سر نمی‌گیرند، و این همان مفهوم اصلی و تراژیکی است که در رباعیات خیام جلوه‌های گوناگونی پیدا می‌کند. هر پرسش خیام، که در رباعیات او نهفته و آشکار است، در حقیقت پرسشی فلسفی و معنوی است، و هدایت، در مقام محقق و منتقد، هدف خود را جست‌وجوی معانی این پرسش‌ها و پاسخ‌های معروض آن‌ها قرار داده است. اما، چنان‌که اشاره کردیم، هدایت رباعیات خیام را «شورش روح آریایی» در برابر هجوم پاره‌ای اعتقادات خشک و تاریک سامی می‌داند که به‌زعم او نمایندة «شکنجه‌های روحی» و عصیان شاعر در برابر «محیط ناپاک» آلوده به تعصب‌ها و موهومات است. این دریافت هدایت، به ویژه آنگاه که خیام را با «ایرانیان ضد عرب مانند ابن مقفع، به آفرید، ابومسلم و بابک» مقایسه می‌کند، یا وقتی که «آرزوی مرگ» خیامی را با «نیروانا»ی بودا مترادف می‌گیرد (حال آن که نیروانای بودا به هیچ وجه در آرزوی نیستی نیست) تا قدر زیادی اغراق‌آمیز است، و نشان می‌دهد که هدایت درتسری اندیشه‌هایش در بحث از عقاید و گرایش‌های خیام جانب حزم و احتیاط را نگه نمی‌دارد. تحلیل عینی شعر خیام با این دریافت هدایت که «برای خیام [در] ماورای ماده چیزی نیست» چندان هم‌آهنگ در نمی‌آید، همان‌گونه که خیام را نمی‌توان علی‌الاطلاق ضد هر گونه «اخلاق» و «دین» دانست. اما در کتاب دوم، «ترانه‌های خیام»، هدایت روش محققانه‌تر و لحن محتاطانه‌تری دارد.
در کتاب نخست، یعنی رباعیات...، هدایت 201 رباعی را برگزیده که بلافاصله پس از طبع صفحات اصلی ــ چنان‌که در بعدالتحریر توضیحی او و ناشر در صفحة پایانی کتاب آمده است ــ بر او معلوم شده که از آن میان چهار رباعی از خیام نیست، و در واقع تعداد رباعیات برگزیدة او 197 رباعی است. هدایت این مجموعه ــ در واقع 197 رباعی ــ را «مطابق سبک و افکار فلسفی» خیام، و براساس چهارده رباعی، در منابعی نظیر مونس‌الاحرار جاجری، چهار مقالة نظامی عروضی، مرصادالعباد نجم‌الدین رازی و تاریخ الحکمای جمال‌الدین القفطی و تاریخ الفی ــ از قدیمی‌ترین و معتبرترین متونی که اشعار خیام در آن‌ها ضبط است ــ یافته و برگزیده است. احتمالاً هدایت متون قدیمی معتبر دیگری را از جمله زینةالمجالس با سی و سه رباعی (دو رباعی تکراری)، تاریخ جهان‌گشای جوینی (بایک رباعی) و تاریخ‌گزیده (با یک رباعی)، که از منابع رباعیات اصیل خیام محسوب می‌شوند، از نظر دور نداشته است. (شاید یکی از منابع مهمی که مورد توجه هدایت قرار نگرفته است نزهةالمجالس باشد که شامل رباعیات کمابیش معتبری از خیام است و مورد عنایت محققین بعدی قرار گرفته است.) هدایت این چهارده رباعی را به عنوان «سند اساسی» و «کلید و محک شناسایی» رباعیات دیگر خیام گرفته است، و منبع اصلی، یا «پایة کار»، خود را قدیم‌ترین متن دست‌نویس رباعیات، نسخة معروف به سال865 هجری قمری، که شامل 158 رباعی است و در کتاب خانة بودلیان آکسفورد نگه‌داری می‌شود، قرار داده است. چنان‌که پیداست هدایت به متن‌های دیگر و جنگ‌های خطی ادب کهن فارس، برای تدقیق و اطمینان بیش‌تر، نیز مراجعه کرده است.
رباعیات... از حیث روش‌ شناسی تحقیق و ارجاع به منابع فارسی و عربی و فرانسوی و انگلیسی، در مقایسه با بسیاری از آثار تحقیقی معاصر هدایت، یک سروگردن بلندتر است؛ آن هم از طرف محققی که هنوز در آغاز راه است. او شیوة کارش را به دقت توضیح داده است. تاریخ کتابت نسخة «پایة کار» او تقریباً سیصد و پنجاه سال بعد از مرگ خیام است؛ یعنی نزدیک‌ترین نسخه‌ای که پس از وفات شاعر کتابت شده است. این نکته مسلم است که هرچه تاریخ کتابت نسخة دیوانی از زمان حیات شاعرش دورتر باشد احتمال تصرف یا خطا درآن بیش‌تر است. متأسفانه خیام از این جهت بخت‌یار نبوده، زیرا کاتبان یا شیفتگان و مقلدان یا رقبای او سعی داشته‌اند تا می‌توانند بر حجم رباعیات بیفزایند. این واقعیت اگر چه تشخیص رباعیات اصیل خیام را برای محققان و علاقه‌مندان شاعر سخت و دشوار کرده است، در عین حال نشان می‌دهد که شاعران و متفکران دیگر تحت عنوان خیام اندیشه‌های خود را مطرح می‌کرده‌اند.
بنابراین هدایت ناچار بوده است برای اطمینان بیش‌تر گزیدة رباعیات را از منابع مختلف و متعدد جمع‌آوری و با هم مقایسه کند، و رباعیاتی را که انتساب آن‌ها به خیام قدری محل تردید بوده است، در واقع رباعیات «مشکوک» را، با «ستاره» مشخص و متمایز کند. او هیچ یک از رباعیات را از روی حدس وگمان و قیاس تغییر نداده است، و حتی کلمه‌ای را پس وپیش و حک و اصلاح نکرده است. در حقیقت به حکم ذوق و سلیقة شخصی خود هیچ تصرفی در رباعیات روا نداشته، و اظهار نظر خود را در مقدمه منعکس و محدود کرده است. هدایت ترتیب وتبویب رباعیات را براساس حروف تهجی پایان هر بیت فراهم کرده است؛ اگر چه دست کم در دومورد مشخص این روش رعایت نشده است، به طوری که رباعیات مختوم به حرف «ت» و «ر» سرجای طبیعی خودشان نیستند. هدایت تعابیر عرفانی و مابعد طبیعی رباعیات را با دیدی انتقادی رد کرده است، و در انتساب آن‌ها به خیام به شدت جانب احتیاط را گرفته است؛ زیرا از نظر او خیام نه دهری، نه زاهد و نه صوفی است، بلکه فیلسوفی است که ذهنش به مسایل ازلی و ابدی، مانند «مرگ، جبر و اختیار» معطوف است، و چون از علوم و فلسفه و مذهب نتیجه‌ای نگرفته به «یأس و ناامیدی تلخی» روی آورده که منجر به «شکاکیت» او شده است.
هدایت در مقدمة رباعیات ...پس از شرح مختصر زندگی خیام و اشاره به واقعیات و افسانه‌هایی که در منابع کهن فارسی دربارة خیام نوشته شده یا به او منسوب است، برای اثبات اصالت رباعیات، به پاره‌ای از نکات تاریخی و معنوی و فنی شعر خیام می‌پردازد، و می‌کوشد تا فلسفة شاعر را با استعانت از رباعیات خود او نشان بدهد. هدایت به افسانه‌ها و روایت‌های خیال‌آمیز نویسندگان جورواجور دربارة خیام چندان اعتنایی نشان نمی‌دهد، و به دیدگاه‌های دیگران، از جمله مترجمان و مفسران اروپایی خیام، مانند ادوارد فیتز جرالد، ا.ج. براون، نیکولاس ویتفیلد، مگر به ضرورت و اختصار، استناد می‌کند. امتیاز مقدمة هدایت، چنان‌که اشاره کردیم، صراحت و جسارت آن است، و گاه براثر همین صراحت و جسارت است که کلام او لحنی اغراق‌آمیز پیدا می‌کند.
اما در کتاب ترانه‌های خیام، که در واقع باید آن را چاپ دوم و ویراستة رباعیات...دانست، تفاوت‌های مهمی در نحوة گزینش رباعیات و دیدگاه هدایت دربارة خیام، که در مقدمة تفصیلی او منعکس است، به چشم می‌خورد. هدایت به درخواست دوست نقاش خود آندره سوریوگین، معروف به درویش نقاش، که براساس رباعیات خیام پرده‌های رنگی کشیده بود، مقدمه‌ای می‌نویسد تا، به تعبیر خود هدایت، «راهنمای تابلوهای ایشان بشود». در ترانه‌ها... از حجم رباعی‌ها نسبت به کتاب رباعیات...، کاسته شده و تعداد آن‌ها به 143 رباعی تقلیل یافته است؛ یعنی کتاب نخست تقریباً شصت رباعی بیش‌تر دارد. هفتاد رباعی عیناً از کتاب نخست اخذ شده‌اند، و چهل وچهار رباعی دیگر، با مقداری حک و اصلاح، از همان مأخذ به کتاب راه یافته‌اند. بنابراین بیست و نه رباعی در کتاب دوم هست که در اثر نخست ضبط نشده‌اند، و هدایت آن‌ها را از منابع و مآخذ جدیدتری، که در طول ده سال پس از چاپ کتاب اول یافته، برگزیده است. به این ترتیب هشتاد و سه رباعی، که در صحت انتساب آن‌ها به خیام تردید وجود داشته، و در کتاب نخست ضبط است، در کتاب دوم نیامده است. هم چنین رباعی «تاکی ز حدیث پنج و چارای ساقی» را، که در مقدمه به عنوان یکی از رباعیات پایة تصحیح خود قرار داده، از قلم انداخته و جزو رباعیات ضبط نکرده است.
ترانه‌ها... شامل چهار بخش است: پیش گفتار، خیام فیلسوف، خیام و شاعر و ترانه‌ها ی خیام. در این کتاب، در مقام مقایسه، ما با اثر پروده‌تری روبه‌رو هستیم، چه از حیث روش تحقیق و چه از حیث گزینش رباعیات و تبویب و دسته‌بندی کردن آن‌ها. درمقدمة این کتاب نیز اعتقاد صریح هدایت در مخالفت با صوفی و زاهد و عارف دانستن خیام آشکار است، و تردید و بی‌اعتقادی شگفت خیامی را، که به همة امور هستی با «شک» و «شبهه» می‌نگرد، مدّنظر دارد. هدایت در تحلیل جهانبینی خیام، در قیاس با کتاب نخست، نظر خود را توسع و تعمیق می‌بخشد، و در مواردی در آن تجدید نظر می‌کند؛ از جمله او خیام را مطلقاً یک «اومانیست» و «دهری» و «خدانشناس» می‌داند که در او هیچ تمایل و گرایش مذهبی وجود ندارد، بلکه دقیقاً «دین ستیز» است. او مسلک صوفیان وعارفان را به یک چوب می‌راند، و هیچ‌ وجه تمایزی میان آن‌ها قایل نمی‌شود؛ حال آن که، چنان‌که می‌دانیم، تفاوت و تعارض آشکاری میان آن‌ها وجود دارد. در واقع، چنان که پیش‌تر گفتیم، هدایت در لحظاتی اندیشة خودش را تبلیغ می‌کند، و پرسشی که به عنوان پرسش خیام پیش می‌کشد در حقیقت پرسش خود او است. به رغم این که لحن هدایت صریح و گاه جسورانه و خشم آگین است زبان او از استحکام و سلامت بیش‌تری برخوردار است.
در ترانه‌ها... هدایت علاوه بر چند نسخة خطی رباعیات، ظاهراً، از نسخة نفیس ادوارد هرن آلن، چاپ1898 لندن، نسخة ترجمة ژوکوفسکی، مستشرق روس، و مجموعة نیکلا، مترجم فرانسوی رباعیات خیام، چاپ 1867 پاریس، نسخة مستشرق انگلیسی سردنیس راس و نسخة کریستن سن استفاده کرده است. در این کتاب هدایت رباعیات را براساس مضمون آن‌ها دسته‌بندی و تبویب کرده است؛ براساس مایه‌هایی مانند «راز آفرینش»، «درد زندگی»، «از ازل نوشته»، «گردش دوران»، «ذرات گردنده»، «هرچه بادا باد»، «هیچ است» و «دم را دریابیم»، که در حقیقت نوعی فهرست موضوعی است. طرح این ایراد که هدایت در کتاب نخست در انتخاب رباعیات ملاک و مبنای مشخصی نداشته و بیش‌تر به مشرب و ذوق خود بسنده کرده است نسبت به کتاب دوم چندان وارد نیست؛ اگر چه نمی‌توان احتمال راه یافتن رباعیات مشکوک را در این کتاب مطلقاً منتفی دانست. اصولاً درباب تدوین دیوان شاعری مانند خیام و تشخیص رباعیات انتسابی و الحاقی و تفکیک آن‌ها از آثار اصیل و مسلم شاعر صدور حکم صریح و قطعی میسر نیست، و اگر هم باشد طبعاً معتبر و وافی به مقصود نیست. سنت رایج برای دست‌یابی به متن اصیل آثار شاعری هم چون خیام، که مورد قبول و اتفاق نظر اغلب محققان است، این است که قدیم‌ترین نسخه‌ها، یعنی نزدیک‌ترین آن‌ها به عصر و زمان حیات شاعر، مبنا قرار گیرد و سپس از روی قرائن و، ناگزیر، به حکم استنباط خود محقق گزینش اشعار و تدوین نهایی دیوان صورت بگیرد. محقق فرهیخته‌ای مانند هدایت به خوبی می‌دانست که ممکن است خود شاعر، به مرور، در آثار خود دست برده و دربعضی از ابیات کلمات، یا حتی مصراعی، را جابه‌جا کرده یا تغییر داده باشد، و کاتبان نیز، به سهو یا به عمد، به این تغییر و جابه‌جایی، به نوبة خود، افزوده باشند. البته گاه غلط‌ها یا تصحیف و تحریف کلمات آن قدر صریح است که منافی با شیوة شعر خیام و سنت ادبی زمان او است، و طبعاً این از چشم تیزبین هدایت دور نمانده است. اما چنان که اشاره کردیم رباعیات فراوان دیگری هم هست که از آن خیام نیست و شاعران دیگر شاید به جهت شهرت خیام و یا پنهان کردن نام خود، در فضای سنگین و متعصب زمانه، اسم خیام را بر رباعی‌های خود گذاشته باشند. شاید تعبیر دیگر از سرودن این همه رباعی این باشد که خیام توانسته است شاعران دیگر را، از طریق شعر خود، متأثر و هم دل سازد؛ و از همین رو است که برخی، از جمله هدایت، خیام را در میان شاعران گذشتة ما از همه بزرگ‌تر می‌دانند.
هدایت در برابرمحصول ادبی خالص بسیار حساس بود، و شعر ناب ــ اگر چه عرصة فعالیت اصلی او نثر بود ــ قریحه‌اش را سخت متأثر می‌کرد. مقدمة ترانه‌ها... نشان می‌دهد که هدایت نسبت به ارزش‌های شعری، به تشبیهات و استعارات و نیز به صدا و آهنگ کلمات، به شدت حساس است. اما او به تأثیر معنویات شعر خیام توجه بیش‌تری دارد، و نشان می‌دهد که چه گونه، در جایی که علوم و ریاضیات و نجوم و کلام از عهدة طرح اندیشه‌های نو و عقلانی بر نمی‌آیند، خیام برداشت بدیع و روشن خود را از جهان‌های درونی و بیرونی به صورت شعر، در خلاصه‌ترین و گزیده‌ترین قالب ادبی، یعنی رباعی، بیان می‌کند. طبعاً انتشار کتاب هدایت در گرایش نسل جوان به شعر خیام امروز چنان عمومی و آشنا است که بسیاری از ما بر حسب مایه‌های آن می‌اندیشیم، و باور داریم که هنوز، کماکان، تازگی دارند.
شواهد و قرائنی در دست است که نشان می‌دهد از علاقة هدایت به بازخوانی و واکاوی رباعیات خیام به هیچ‌وجه کاسته نشده بوده است و همواره، در برابر پرسش‌ها و پیشنهادات دوستانش، تجدید چاپ کتاب ترانه‌ها... را تا دست رسی به «اسناد و مدارک» معتبر و جدید به آینده موکول می‌کرده است. در نامة 20 تیر 1327 به شهید نورایی می‌نویسد: «اما راجع به خیام، همان‌طور که گفتم، در صورتی که قدیم‌ترین متن رباعیات پیش [عباس] اقبال باشد باید حتماً آن را ببینم... با وجود آن بی‌مورد است که رباعیاتی از روی حدس چاپ بشود». تقریباً دو ماه بعد، ظاهراً در پاسخ به اصرار شهید نورایی که پیشنهاد تجدید چاپ ترانه‌ها... راکرده است، در نامة 7 شهریور1327 می‌نویسد: «راجع به خیام نمی‌توانم تصمیم بگیرم. عجالتاٌ این مطلب را پشت سرگذاشته‌ام و احتیاج به اسناد و مدارکی دارم که در دست‌رسم نیست». از آن تاریخ، و از زمان مرگ هدایت، بیش از پنجاه سال می‌گذرد. در طول این نیم قرن ده‌ها کتاب از گزیدة رباعیات خیام، یا در تحلیل شعر او، منتشر شده است که نسبت به ارزش کار هدایت، یا دست کم فضل تقدم او، ادای دین کرده‌اند.
طبعاً دربارة رباعیات خیام هنوز اختلاف و مناقشه به پایان «نرسیده» و جویندة آثار اصیل شاعر درمی‌ماند که کدام رباعی را معتبر و کدام را مردود بداند؛ بنابراین تا دست‌یابی به دیوان قطعی و نهایی رباعیات خیام کار بسیار در پیش است، و چه بسا که هیچ‌گاه این کار به فرجام نرسد.
در این کتاب هر دو مجلد خیام هدایت ــ رباعیات حکیم عمر خیام و ترانه‌های خیام ــ به انضمام مقدمه‌های هدایت چاپ شده است. نسخه‌های چاپ نخست این دو کتاب ــ 1303 کتاب خانه و مطبعة بروخیم و 1313 مطبعة روشنایی، با شش مجلس تصویر از درویش نقاش ــ مبنا قرار گرفته و عیناً از روی متن آن‌ها حروف چینی شده است. کتاب ترانه‌های خیام، که در اصل نسخة مشخص هدایت و نزد خانوادة زنده یاد حسن قیمیان بوده است، به لطف دوستم حسن طاهباز، که از محققان پی‌گیر و از شیفتگان هدایت است، در اختیار من قرار گرفته است. در این نسخه در حاشیة پاره‌ای از صفحات مقدمه و متن رباعیات سایة دست هدایت، و احتمالاً قیمیان، دیده می‌شود که در پانویس آن صفحات، در کتاب حاضر، اشاره به آن‌ها شده است. هم چنین در مقایسه با چاپ‌های بعدی این نسخه، ترانه‌های خیام، اختلاف‌ها و تفاوت‌هایی وجود دارد که به پاره‌ای از آن‌ها نیز اشاره شده است.
رسم‌الخط و علایم نقطه‌گذاری هر دو نسخه عیناً حفظ شده است، مگر در موارد استثنایی و البته ضروری، که خلاف عادت خوانندگان امروزی بوده است، و در صورت حفظ آن‌ها چه بسا پاره‌ای از خوانندگان را به اشتباه می‌انداخت. برای مثال تبدیل «ة» به «ای» در کلماتی نظیر «کوچة» و «بچة» که منظور «کوچه‌ای» و «بچه‌ای» است، یا تبدیل «ء» به «ی» در کلماتی نظیر «حکماء» و «علماء» که به «حکمای» و «علمای» تغییر یافته است، و مانند این‌ها. در مواردی نیز که ظن غلط‌چاپی می‌رفته یا سهوالقلمی رخ داده است در پانویس به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اما به هیچ‌وجه مته به خشخاش نگذاشته‌ام، تا مبادا اصالت نسخه‌ها مخدوش شود.

هدایت‌ِ یك‌صد ساله (‌تصویر هدایت‌ در آینة‌ آخرین‌ نامه‌هایش‌)

کسی که هیچ کس نبود — 2008-01-03T02:01:00+01:00

هدایت‌ِ یك‌صد ساله (‌تصویر هدایت‌ در آینة‌ آخرین‌ نامه‌هایش‌)

مهرداد سلیمی‌

... زان‌ دیر سفر كه‌ رفت‌ از من‌
غمزه‌زن‌ و عشوه‌ساز داده‌
دارم‌ به‌ بهانه‌های مأنوس‌
تصویری از او به‌ برگشاده‌
لیكن‌ چه‌ گریستن‌، چه‌ توفان‌؟
خاموش‌ شبی‌ است‌ هر چه‌ تنهاست‌
مردی در راه‌ می‌زند نی‌
و آواش‌ فسرده‌ برمی‌آید
تنهای دگر منم‌ كه‌ چشمم‌ توفان‌ سرشك‌ می‌گشاید...نیما یوشیج‌

برای دوستداران‌ هدایت‌ انتشار كتاب‌ «هشتاد و دو نامه‌ به‌ حسن‌ شهید نورائی‌» رویدادی مهم است‌‌ كه‌ از سال‌ها قبل‌ انتظار آن‌ می‌رفت‌. در واقع‌ ردّپای مبهمی‌ ازده‌ها نامة‌ منتشر نشدة‌ هدایت‌ به‌ حسن‌ شهیدنورائی‌ در اغلب‌ مأخذ مهم‌ به‌چشم‌می‌خورد. از آن‌چه‌ دیگران‌ نوشته‌ بودند چنین‌ برمی‌آمد كه‌ این‌ نامه‌ها بنابه ‌وصیت‌ شهید نورایی‌ در ابتدا به‌ دكتر مسعود ملكی‌ واگذار شد. دكتر ملكی‌ این‌ نامه‌ها را به ‌خانلری سپرد و او نیز دوازده‌ نامه‌ از این‌ مجموعه‌ را در اردیبهشت‌ 1334 در مجلة‌سخن‌ منتشر كرد. ظاهراً آن‌چه‌ مانع‌ از انتشار كامل‌ این‌ نامه‌ها شد قلم‌ صریح‌ و بی‌پروای نگارنده‌ بود كه‌ بسیاری ازمعاصران‌ آن‌ را برنمی‌تابیدند. به‌هرحال‌ پس‌ ازچاپ‌ چند نامة‌ دست‌ و پا شكسته‌ و ناكامل‌، انتشار نامه‌ها متوقف‌ شد. تقدیر چنین‌حكم‌ كرد كه‌ این‌ نامه‌ها كه‌ در حقیقت‌، مرده‌ ریگ‌ِ عزیزترین‌ دوست‌ِ هدایت‌ محسوب ‌می‌شدند. در انبار خانگی‌ متروكی‌ در حومة‌ پاریس‌ باقی‌ بمانند تا 46 سال‌ بعدبه‌همت‌ ناصر پاكدامن‌ و بهزاد نوئل‌ شهیدنورائی‌ (فرزند حسن‌ شهیدنورائی‌) امكان‌انتشار كامل‌ آن‌ها فراهم‌ شود.
دلائلی‌ چند این‌ 82 نامه‌ را از سایر نامه‌های هدایت‌ متمایز می‌كند و به‌ آن‌هاشخصیت‌ جداگانه‌یی‌ می‌بخشد:
1. این 82 نامه‌ در آخرین‌ سال‌های زندگی‌ هدایت‌ نوشته‌ شده‌ است‌ و هدایت‌ِهشتادودونامه‌، تلخ‌ترین‌ و دلمرده‌ترین‌ هدایتی‌ است‌ كه‌ می‌شناسیم‌.
2. برخی‌ از مهم‌ترین‌ وقایع‌ تاریخ‌ سیاسی‌ ایران‌ در طول‌ سال‌های نگارش‌ این‌ نامه‌ رخ‌می‌دهد.
3. با فرونشستن‌ غبار غائله‌ آذربایجان‌ و ماجرای پیشه‌وری‌، چهرة‌ حزب‌ توده‌ آشكارمی‌شود و هدایت‌ را به‌ قضاوتی‌ دردناك‌ در مورد برخی‌ از نزدیك‌ترین‌ یارانش‌ناگزیر می‌سازد.
4. عشق‌ عمیقی‌ كه‌ از لابه‌لای خطوط‌ این‌ نامه‌ها هنوز پس‌ از گذشت‌ قریب‌ به‌ پنجاه‌سال‌ به‌ مشام‌ می‌رسد ما را متقاعد می‌سازد كه‌ بدون‌ شك‌ شهیدنورائی‌نزدیك‌ترین‌ دوست‌ و دوستدار هدایت‌ محسوب‌ می‌شود. عمق‌ این‌ دوستی‌، به‌رغم‌آن‌چه‌ به‌نظر می‌رسید، روابط‌ دوستانة‌ هدایت‌ را با دیگرانی‌ چون‌ قائمیان‌، فرزاد،مینوی‌، خانلری و انجوی تحت‌الشعاع‌ قرار می‌دهد و كمرنگ‌ می‌كند.
5. این‌ نامه‌ها در سال‌های پختگی‌ هدایت‌ و در سنین‌ 48ـ43 سالگی‌ نوشته‌ شده‌اند ودریچه‌یی‌ مطمئن‌ بر آخرین‌ دگرگونی‌های روح‌ هدایت‌ می‌گشایند.
از تاریخ‌ نخستین‌ نامه‌ (دوشنبه‌ 17 دی 1324) تا آخرین‌ نامه‌ (شنبه‌ 2 آذر 1329) ایران‌ درگیر مهم‌ترین‌ حوادث‌ تاریخی‌ است‌: در سوم‌ شهریور 1320 یعنی‌ چهار سال ‌قبل‌ از نگارش‌ اولین‌ نامه‌، ارتش‌ ایران‌ به‌دنبال‌ مقاومتی‌ بی‌حاصل‌ تسلیم‌ قوای ‌متفقین‌ می‌شود. نیروهای شوروی و انگلیس‌ از شمال‌ و جنوب‌ وارد كشور می‌شوند و به‌ بهانة‌ حضور مستشاران‌ و كارشناسان‌ آلمانی‌ عملاً بی‌طرفی‌ ایران‌ را نقض‌ می‌كنند وموجبات‌ استعفای حكومت‌ وقت‌ را فراهم‌ می‌سازند. ایران‌ در اشغال‌ قوای بیگانه ‌است‌. در 25 شهریور 1320 رضاشاه‌ رسماً استعفا می‌دهد و راهی‌ تبعید می‌شود. حكومت‌ بعدی در اولین‌ سال‌های پس‌ از سقوط‌ِ دیكتاتوری به‌ آزادی نسبی ‌مطبوعات‌ و جراید گردن‌ می‌نهد. آخرین‌ بخش‌ فعالیت‌های ادبی‌ هدایت‌ نیز مصادف ‌با همین‌ دوران‌ است‌. جنگ‌ دوم‌ جهانی‌ در اردیبهشت‌ 1324 خاتمه‌ می‌یابد ونیروهای متفقین‌ متعهد می‌شوند تا اسفندماه‌ همان‌ سال‌ خاك‌ ایران‌ را ترك‌ كنند. نیروهای انگلیس‌ و امریكا به‌ وعدة‌ خودعمل‌ می‌كنند اما نیروهای شوروی كه‌ خاك‌ آذربایجان‌ را در اشغال‌ خود دارند به‌ طمعی‌ هراس‌انگیز در ایران‌ باقی‌ می‌مانند. این‌نیروها به‌ اقامت‌ ناخواندة‌ خود بسنده‌ نمی‌كنند و با حمایت‌ از فرقة‌ دموكرات‌ به ‌رهبری پیشه‌وری به‌منظور تشكیل‌ جمهوری آذربایجان‌ اولین‌ گام‌ را برای نقض ‌تمامیت‌ ارضی‌ ایران‌ برمی‌دارند.
هدایت‌ كه‌ پیش‌ از این‌ روابط‌ صمیمانه‌ای‌ با بسیاری از اعضای حزب‌ توده‌ به‌ویژه ‌نوشین‌ و طبری و علوی دارد در انتظار واكنش‌ وطن‌دوستانة‌ حزب‌ توده‌ در برابرتوسعه‌طلبی‌ غیرموجه‌ همسایة‌ شمالی‌ می‌ماند. در برابرِ چشمان‌ِ حیرت‌زدة‌ نیروهای ‌ملی‌ و وطن‌پرست‌، حزب‌ توده‌ از توسعه‌طلبی‌ِ آشكارِ شوروی حمایت‌ می‌كند. ایران‌ به ‌شورای امنیت‌ شكایت‌ می‌برد.
سال‌های24-1320 سال‌های اوج‌ فعالیت‌های آزادی‌خواهانه‌ و دموكراتیك‌ درایران‌ است‌. حزب‌ توده‌ در این‌ سال‌ها موفق‌ می‌شود یكی‌ از متشكل‌ترین‌ احزاب‌ِ تاریخ‌ ایران‌ را فعال‌ و كارآمد كند.
هدایت‌ در این‌ سال‌ها حضور فعالی‌ دارد و از همیشه‌ سرزنده‌تر است‌. اگرچه‌رسماً عضویت‌ هیچ‌ حزبی‌ را نمی‌پذیرد اما حمایت‌ خود را از جریان‌های روشنفكری ‌آزادی‌خواهانه‌ هیچ‌گاه‌ دریغ‌ نمی‌كند. این‌ حمایت‌ گاهی‌ تا آن‌جا پیش‌ می‌رود كه‌ بعضی‌از جلسات‌ِ جناحی‌ از رهبری حزب‌ توده‌ در خانة‌ او تشكیل‌ می‌شود. ایران‌ِ این‌ سال‌ها سرشار از حوادث‌ شگفت‌آور است‌: قتل‌ كسروی‌، ترور شاه‌، غائله‌ آذربایجان‌ و جنبش‌ملی‌ شدن‌ نفت‌ گوشه‌ای‌ از این‌ بی‌ثباتی‌ را منعكس‌ می‌كند. انعكاس‌ این‌ جوّ پرتنش‌ وسرشار از بیم‌ و امید در سراسر نامه‌های هدایت‌ به‌چشم‌ می‌خورد. از طرف‌ دیگر با پایان‌ جنگ‌ دوم‌ جهانی‌، د‌شواری‌های اقتصادی رخ‌ می‌نماید و سراسر اروپا در آن سال‌ها با تورم‌، گرانی‌ و جیره‌بندی روبه‌رو است‌.
با همة‌ این‌ها آن‌چه‌ بیش‌ از همه‌ روح‌ ظریف‌ و حساس‌ هدایت‌ را می‌آزارد، داستان‌ دردناك‌ غائله‌ آذربایجان‌ و برملا شدن‌ چهرة‌ ضد ملی‌ حزب‌ توده‌ است‌. اما هدایت‌ در قضاوت‌ نهایی‌ خود دربارة‌ حزب‌ پرده‌پوشی‌ و اغماض‌ ندارد. به‌ فرازهایی‌ ازدو نامه‌ در این‌باره‌ نگاه‌ می‌كنیم‌:
«قضایا را آن‌طوری كه‌ شرح‌ داده‌ بودم‌ متأسفانه‌ راست‌ است‌ و در نتیجه‌ هیچ‌گونه ‌شك‌ و شبهه‌ای‌ باقی‌ نمی‌ماند. ما با خودمان‌ گمان‌ می‌كردیم‌ كه‌ قصاص‌ قبل‌ ازجنایت‌ نباید كرد و در دنیا تغییرات‌ و تحولاتی‌ رخ‌ داده‌ كه‌ ممكن‌ است‌ قضایای‌ دورة‌ میرزاكوچك‌خان‌ و شومیاتسكی‌ دوباره‌ تكرار نشود. از گند و كثافت‌ چشم‌ می‌پوشیدیم‌ به‌ امید این‌كه‌ تغییرات‌ اساسی‌ رخ‌ خواهد داد و بارها با موجودات‌آزادی‌خواه‌ مباحثه‌ كرده‌ بودم‌ كه‌ اگر كفه‌ منافع‌ به‌ طرف‌ دیگر چربید چه‌ می‌شود؟ آن‌ها اطمینان‌ می‌دادند و با 1999 دلیل‌ ثابت‌ می‌كردند كه‌ این‌جا محور ومركزثقل‌ و چشم‌ و چراغ‌ آزادیخواهان‌ خاورمیانه‌ است‌ و چنین‌ شكی‌ جایزنیست‌. متأسفانه‌ عروس‌ تعریفی‌ گوزو از آب‌ درآمد و آن‌ها را به‌ كثیف‌ترین‌ وضعی‌دم‌چك‌ داد و مچ‌شان‌ را باز كرد [...] همچنین‌ من‌ معتقدم‌ كه‌ سران‌ حزب‌ هم‌ كم‌وبیش‌ از جریان‌ مطلع‌ بوده‌اند و تقریباً به‌دست‌ آن‌ها این‌ جنغولك‌بازی ‌درآمد. در صورتی‌ كه‌ غافلگیر هم‌ نشده‌ باشند ببینید مسئولیت‌ چقدر بزرگ ‌بوده‌! من‌ دیگر از دیالكتیك‌ سردرنمی‌آورم‌. شریك‌ دزد و رفیق‌ قافله‌! باوجودی ‌كه‌ تكذیب‌ كرده‌اند شنیده‌ام‌ كه‌ اسكندری به‌ خارجه‌ رفته‌ است‌. قضایاروشن‌ است‌. من‌ از همان‌ روز به‌ بعد دیگر در وُكس‌ حاضر نشدم‌ [...] مطلبی‌ كه ‌مهم‌ است‌ جریان‌ وقایع‌ تاكنون‌ از این‌ لحاظ‌ مطالعه‌ نشده‌ و حزب‌ توده‌ هم‌ به‌ گه‌گیجه‌ افتاده‌ است‌ و نمی‌داند چه‌جور ماستمالی‌ بكند. یك‌ دسته‌ Servitude) بندگی‌) را به‌جایی‌ رسانده‌اند كه‌ همة‌ گناه‌ها را به‌ گردن‌ خودشان‌ می‌گذارند تا اصل‌ موضوع‌ پایمالی‌ بشود. دسته‌ای‌ خوش‌حالند كه‌ در هر حال‌ به ‌نفع‌ ارباب‌شان‌ تمام‌ شده‌ و انتظار كنفرانس‌ مسكو را می‌كشند. جمعی‌ كناره‌گیری اختیاركرده‌اند و دستگاه‌ چرس‌ و بنگ‌ و وافور و اشعار صوفیانه‌ را دوباره‌ پیش ‌كشیده‌اند و جماعتی‌ هم‌ پی‌كار و كاسبی‌ خودشان‌ رفته‌اند». از نامة‌ 17 مورخ‌5/11/1325

«قطعاً در جریان‌ وقایع‌ اخیر هستی‌ ... مثل‌ همیشه‌... و گند سرود پیروزی خود راسرداده‌ است‌... این‌ هم‌ یك‌ فكری‌: اگر دانشمندی‌، روانشناسی‌ بخواهد دربارة ‌زشت‌ترین‌ اشكال‌ بی‌حیایی‌، بلاهت‌، حقارت‌، هرزگی‌، رذالت‌ و خودگنده‌بینی‌ مطالعه‌ای‌ جدی بكند باید بیاید و در این‌جا [ایران] مستقر شود تا محیرالعقول‌ترین‌ پدیده‌ها را ثبت‌ كند. خلاصه‌ بازی بدی سرِ ما درآوردند. حق‌مان‌ هم‌ همین‌ بود: همة‌ این‌ جنبش‌های سوسیالیست‌ ـ لیبرالیست‌ ـماركسیست‌ ـ افیونی‌ و ابن‌الوقتی‌ به‌شكل‌ اسفناكی‌ شكست‌ خوردند و سكة‌ قلب ‌توده‌ایسم‌ از طرف‌ آقا و اربابش‌ دربازار بین‌المللی‌ سیاسی‌ ـ اقتصادی ـ كاپیتالیستی‌ ـ به‌من‌چه‌ مسلكی‌ ـ موضوع‌ بده‌ بستان‌های تجارتی‌ قرار گرفت‌! گاوها، خوك‌ها و جوجه‌ها خداحافظ‌! چه‌ بهتر! لااقل‌ دیگر توهمی‌ نمانده‌! همه‌چیز مثل‌ روز روشن‌ است‌: باید... را مزمزه‌ كرد»
از نامه‌ای‌ به‌ یك‌ دوست‌ فرانسوی 1946

در همین‌ چند سطر عمق‌ نفرت‌ نویسنده‌ از گردانندگان‌ حزب‌ و فضای اجتماعی‌ِ وقت‌ِایران‌ آشكار است‌.
عصبی‌ترین‌ و هیجان‌زده‌ترین‌ موضع‌گیری هدایت‌ در میان‌ همة‌ نامه‌ها همین‌یك‌ مورد است‌. با كمی‌ تخیل‌، تجسم‌ سیمای شریف‌ِ او، سرشار از خشم‌ و هیجان‌ درهنگام‌ نوشتن‌ِ این‌ سطور دشوار نیست‌. چهره‌ای‌ كه‌ اكنون‌ در این‌ سال‌ها به‌ همه‌ چیزبی ‌تفاوت‌ است‌ و هیچ‌ رخدادی در «گندستان‌» او را به‌ وجد نمی‌آورد. از دو استثناء چشم‌ نمی‌پوشد: اول‌ عزت‌نفس‌ خود و نبردن‌ «آبروی فقر» آن‌چنان‌كه‌ در نامة‌ 42مورخ 20/4/1327 در پاسخ‌ به‌ فرستادن‌ پارچة‌ اهدایی‌ از طرف‌ شیهدنورائی‌ می‌گوید:
«... نوشته‌ بودید كه‌ پارچه‌ فرستاده‌اید نمی‌دانم‌ به‌عنوان‌ خمس‌ بود یا زكوة‌. به‌هرحال‌ اندام‌ رعنایم‌ كه‌ عجالتاً كمردرد گرفته‌، تمام‌ قد با زبان‌ بی‌زبانی‌ تشكرمی‌كند. از من‌ به‌ شما نصیحت‌ از این‌ ولخرجی‌ها نكنید، می‌ترسم‌ كلاه‌مان ‌درهم‌ برود. ما یك‌ بابایی‌ هستیم‌ كه‌ با فقر و مسكنّت‌ خودمان‌ ساخته‌ایم‌ و ازبهبودی در اوضاع‌ هم‌ به‌ كلی‌ چشم‌ پوشیده‌ایم...»

و دوم‌ حفظ‌ استقلال‌ فكری و سیاسی‌ خود آن‌چنان‌كه‌ در نامه‌های فوق‌ بارها دیدیم‌.
آن‌چه‌ بیش‌ از همه‌ چیز در این‌ 82 نامه‌ موج‌ می‌زند افسردگی‌ و دل‌مردگی‌ِ انسانی‌ فرهیخته‌ است‌ كه‌ قادر به‌ تطبیق‌ و سازش‌ با محیط‌ اجتماعی‌، فرهنگی‌ و سیاسی‌ِ روزگارِ خود نیست‌. این‌ افسردگی‌ عمیق‌ در همة‌ نامه‌ها بدون‌ حتی‌ یك‌ استثنا به‌چشم‌می‌خورد:
نامة 4 مورخ 18/2/1325
«روزها را یكی‌ پس‌ از دیگری با سلام‌ و صلوات‌ به‌خاك‌ می‌سپاریم‌ و از گذشتن‌ آن‌ هم‌ افسوس‌ نداریم‌. همه‌ چیزِ این‌ مملكت‌ مال‌ آدم‌های به‌خصوص‌ است‌...نصیب‌ ما در این‌ میان‌ گند و كثافت‌ و مسئولیت‌ شد. مسئولیت‌اش‌ دیگر خیلی‌مضحك‌ است.»
نامة 17 مورخ 5/11/1325
«فرنگ‌ هم‌ باز برای بچه‌تاجرها و دزدها و جاسوس‌های مام‌ میهن‌ است‌. ما ازهمه‌ چیز محروم‌ بوده‌ایم‌ این‌هم‌ یكی‌اش.»
نامه 23 مورخ‌ 12/1/1326
«از اوضاع‌ این‌جا خواسته‌ باشید چیز تازه‌ای‌ نشنیده‌ام‌. زندگی‌ به‌همان‌ حماقت ‌سابق‌ ادامه‌ دارد. نه‌ امیدی است‌ و نه‌ آرزویی‌ و نه‌ آینده‌ و گذشته‌ای‌. چهار ستون‌بدن‌ را به‌ كثیف‌ترین‌ طرزی می‌چرانیم‌ و شب‌ها به‌وسیلة‌ دود و دم‌ به‌خاكش‌ می‌سپاریم‌ و با نهایت‌ تعجب‌ می‌بینیم‌ كه‌ باز فردا سر از قبر بیرون‌ آوردیم.»
نامه 29 مورخ‌ 22/4/1326
«جایی‌ كه‌ منجلاب‌... است‌ دم‌ از اصلاح‌ زدن‌ خیانت‌ است‌. اگر به‌ یك‌ تكه‌ آن‌ انتقاد بشود قسمت‌های دیگرش‌ تبرئه‌ خواهد شد. تبرئه‌ شدنی‌ نیست‌. باید همه‌اش‌ رادربست‌ محكوم‌ كرد و با یك‌ تیپا توی‌... پرت‌ كرد.»
نامه 34 مورخ‌ 18/8/1326
«دی‌‌شب‌ در منزل‌ قهرمان‌ِ شاعر بودم‌. یك‌ یا دو بعد از نصف‌ شب‌ رادیو پاریس‌ راگرفت‌ تصنیف‌ می‌خواندند. مثل‌ فیل‌ كه‌ یاد هندوستان‌ را بكند تكه‌های مناظرآن‌جا دور و غمناك‌ در جلویم‌ مجسم‌ شد: یادم‌ افتاد چه‌ جاهایی‌ در دنیا هست‌ ومن‌ در چه‌ منجلابی‌ دست‌ و پا می‌زنم‌... حس‌ می‌كنم‌ كه‌ تمام‌ زندگی‌ام‌ را توپ‌بازی در دست‌...ها و مادر...ها بوده‌ام‌. دیگر نه‌ تنها هیچ‌گونه‌ حس‌ هم‌دردی برای ‌این‌ موجودات‌ ندارم‌ بلكه‌ حس‌ می‌كنم‌ كه‌ با آن‌ها كوچكترین‌ سنخیتی‌ هم ‌نمی‌توانم‌ داشته‌ باشم.»
اما آن‌چه‌ این‌ افسردگی‌ را از افسردگی‌ كلاسیك‌ِ متون‌ِ علمی‌ روانپزشكی‌ جدا می‌كند و به‌ آن‌ شخصیت‌ ویژه‌ای‌ می‌بخشد این‌است‌ كه‌ هدایت‌ِ افسرده‌ با همة‌ دل‌مردگی‌ و بی‌اعتنایی‌، تا آخرین‌ ماه‌های زندگی‌اش‌ بی‌وقفه‌ در حال‌ مطالعه‌ است‌. دوستان ‌متعددی او را از اهم‌ِ انتشارات‌ ادبی‌ِ ممالك‌ راقیه‌ مطلع‌ می‌كنند و آن‌چه‌ او طلب ‌می‌كند به ‌هر وسیله‌ برایش‌ می‌فرستند. در حقیقت‌ كتاب‌ و مجله‌ تنها هدیه‌ای‌ است‌كه‌ هدایت‌ با روی گشاده‌ می‌پذیرد. در حالی‌كه‌ می‌دانیم‌ در افسردگی‌ِ كلیشه‌ای‌ كتاب‌های روانپزشكی‌ چنین‌ تمایلی‌ برای هیچ‌كدام‌ از علائق‌ گذشتة‌ بیمار باقی‌نمی‌ماند. بیمارِ افسرده‌ عموماً همة‌ انگیزه‌های دوران‌ سلامت‌ قبلی‌ Pre-Morbid را از دست‌ می‌دهد. در افسردگی‌ عمیق‌ هیچ‌ عشقی‌ باقی‌ نمی‌ماند و همة‌ انگیزه‌ها درآتش‌ افسردگی‌ می‌سوزند. آقایان‌ محترم‌ روانپزشك‌ و روانشناس‌ كه‌ حیات‌ هنری ‌هدایت‌ را با متر و مقیاس‌ اطلاعات‌ كتاب‌زده‌ Bookish می‌سنجند باید به‌ این‌ نكته ‌توجه‌ كنند كه‌ آن‌ كتاب‌ها را براساس‌ زندگی‌ واقعی‌ بشر نوشته‌اند و نه‌ بالعكس‌. از این‌گذشته‌ رابطة‌ نبوغ‌ و اختلالات‌ خلقی‌ Affective واقعیتی‌ است‌ شناخته‌ شده‌ كه‌ ازصدها سال‌ قبل‌ بشر به‌ آن‌ وقوف‌ دارد و به‌هیچ‌ وجه‌ كشف‌ جدیدی محسوب‌ نمی‌شود. با این‌همه‌ هرگز ارزش‌ شاهكارهای مسلم‌ ادبی‌ چون‌ «بوف‌ كور» تحت‌الشعاع‌ این‌ یا آن ‌اختلال‌ خلقی‌ هنرمند قرار نمی‌گیرد و از اعتبار آن‌ كاسته‌ نمی‌شود.
در بسیاری از این‌ نامه‌های اندوهبار، طنز تلخ‌ و اصیل‌ هدایت‌ به‌ سیاق‌ همیشگی‌ جلوه‌ می‌كند. هرچند به ‌لحاظ‌ِ افسرده‌ حالی‌ِ این‌ سال‌ها، هدایت‌ كمتر در فضای‌ شاداب‌ و سرزنده‌ای‌ قرار دارد، معهذا در بسیاری از نامه‌ها جلوه‌های این‌ طنز زیبا و منحصربه‌فرد كه‌ سرشار از كنایات‌ و تعریض‌های فرهنگی‌ و سیاسی‌ مربوط‌ به‌ روزگارِ خود است‌ دیده‌ می‌شود.
در طنزِ هدایت‌، مراد، تمسخر نیست‌. طنز او سیاه‌ است‌ و خواننده‌ را در جایی‌ بین‌ اشك‌ و لبخند، میخكوب‌ می‌كند. در واقع‌ خنده‌ای‌ است‌ كه‌ به‌سرعت‌ آثار آن‌ از گونه‌هایمان‌ محو می‌شود و ما را مسخ‌ شده‌ و مبهوت‌ برجای می‌گذارد. هدایت‌ از طنزمانند اسلحه‌ای مؤثر استفاده‌ می‌كند؛ اما اسلحة‌ او دفاعی‌ است‌ و بر هیچ‌ معصومی ‌تعرض‌ نمی‌كند.
مخاطب‌ طنز هدایت‌ همة‌ نیروهای زشت‌ و اهریمنی‌ است‌. طنز او تناقض‌ها راطرح‌ می‌كند، تردیدها را نشان‌ می‌دهد و بر هر ایمان‌ متعصبانه‌ای‌ خط‌ بطلان ‌می‌كشد. طنز او كاخ‌ِ پوشالی‌ تعصب‌ را بر سر پیروانش‌ خراب‌ می‌كند؛ به‌ خوانندة ‌هراسناك‌، شجاعت‌ خندیدن‌ می‌دهد و او را تشجیع‌ می‌كند كه‌ هر فرمول‌ِ خشك‌ِ پیروی كوركورانه‌ را زیر سؤال‌ ببرد و از آن‌ تقدس‌ زدایی‌ كند. این‌ طنز غالباً خرافه‌ستیز و هوشمند است‌ و از ورای آن‌، خواننده‌ عمق‌ آگاهی‌ نویسنده‌ را می‌بیند بی‌آن‌كه ‌ذره‌ای‌ بوی تفرعن‌ از آن‌ به‌ مشام‌ برسد.
این‌ طنز از هر گونه‌ قلنبه‌گویی‌ و فاضل‌مآبی‌ تهی‌ است‌ و در نهایت‌ سادگی‌، فروتنی‌ و بی‌ادعایی‌ بیان‌ می‌شود. واژگان‌ِ طنز او برای همة‌ افراد جامعه‌ آشنا ودریافتنی‌ است‌ و سرشار از لغات‌، مثل‌ها و كنایه‌های عامیانه‌ است‌. در طنز او هیچ‌كوششی‌ برای پرده‌پوشی‌ به‌ بهانة‌ رعایت‌ اخلاق‌ و عرف‌ و عادت‌ جامعه‌ به‌چشم‌ نمی‌خورد.
طنز هدایت‌ در روزگار خود در محیطی‌ متظاهرانه‌ به‌ زهد و اخلاق‌ اما آلوده‌ به‌هرگونه‌ تباهی‌ و بی‌عدالتی‌، گوهری درخشان‌ است‌. به ‌نمونه‌های این‌ طنز در 82 نامه‌نگاه‌ می‌كنیم‌:
نامة 22 مورخ‌ 30/12/1325 در مورد تهمت‌ سؤاستفاده‌ مالی‌ به‌ شهیدنورائی‌ كه‌ درروزنامه‌های وقت‌ منتشر شده‌ بود هدایت‌ می‌نویسد:
«این‌كه‌ از تهمت‌ روزنامه‌ها عصبانی‌ شده‌ بودید خیلی‌ تعجب‌ كردم‌. نمی‌دانستم‌ كه‌ به‌ این‌ زودی رسوم‌ و عادات‌ میهن‌ عزیر را فراموش‌ می‌كنید. اولاً هیچ‌كس ‌به‌ آن‌چه‌ در روزنامه‌ نوشته‌ می‌شود اهمیت‌ نمی‌دهد و یا نمی‌خواند، ثانیاً اولیای ‌امور همین‌كه‌ دیدند كسی‌ المش‌ به‌ دزدی و قاچاقچی‌گری شهرت‌ یافته‌ او رالایق‌ و برازندة‌ همكاری خود می‌دانند.»
نامة 28 مورخ‌ 14/3/1326 در مورد مسافرت‌ سران‌ حزب‌ توده‌ به‌ اروپا ‌می‌نویسد:
«عدة‌ دیگری از استادان‌ مثل‌ دكتر عقیلی‌، جودت‌ و غیره‌ هم‌ به‌ ممالك‌ خارجه رهسپار خواهند شد. مریم‌ فیروز مدتی‌ است‌ در سویس‌ می‌باشد. نمی‌دانم ‌آزادیخواهان‌ چرا بیش‌تر میل‌ مهاجرت‌ دارند. شاید آزادی این‌جا را تأمین‌ كرده‌اند حالا به‌ جاهای دیگر می‌پردازند.
نامة 28 مورخ‌ 14/3/1326 (همان‌ نامه‌) در مورد واقعة‌ 21 آذر (نجات‌ آذربایجان‌) ‌ می‌نویسد:
به‌ مناسبت‌ حركت‌ شاه‌ به‌ آذربایجان‌، فریدون‌ ابراهیمی‌ را دار زدند و عكس‌اش ‌هم‌ در روزنامة‌ آتش‌ بود. مردم‌ غیور آن‌ سرزمین‌ روزی یكی‌ دو نفرشان‌ بچة‌ خود را جلوی خاكپای همایونی‌ قربانی‌ می‌كنند. سرزمین‌ عجایب‌ است‌... ما هم ‌لنگ‌لنگان‌ قدمی‌ برمی‌داریم‌ و هر قدم‌ دانة‌ شكری می‌كاریم.»
نامة 31 مورخ‌ 2/6/1326 در مورد فعالیت‌ مطبوعاتی‌ باباشمل‌ و مسعودی ‌می‌نویسد:
«باباشمل‌ مدتی‌ است‌ در تهران‌ است‌. هفتة‌ گذشته‌ روزنامة‌ خود را منتشر كرد. خیلی‌ بی‌مزه‌تر از سابق‌ بود و غرور میهن‌ پرستی‌اش‌ گل‌ كرده‌ بود. البته‌ هركس ‌جای او باشد كه‌ بتواند چند سالی‌ در اروپا تفرج‌ بكند و به‌محض‌ این‌كه‌ برگشت‌، سركار خوش‌‌حقوق‌ و بی‌زحمتی‌ برود، میهن‌پرست‌ می‌شود. مسعودی هم‌ میهن‌پرست‌ است‌. همة‌ دزدها و قاچاقچی‌ها همه‌ میهن‌پرست‌ هستند. باید هم‌همین‌طور باشد و راستی‌ میهن‌ مال‌ آن‌هاست.»
نامة 31 مورخ‌ 2/6/1326 (همان‌ نامه‌) در مورد زندگی‌ در میهن‌:
«اگر راهنمای توریست‌ در اروپا برای خارجی‌ها می‌نویسند باید در ایران‌ یك‌راهنمای زندگی‌ برای مردمانش‌ نوشت‌ چون‌ در حقیقت‌ مسأله‌ زندگی‌ِ بخورونمیر كارش‌ به‌جای باریك‌ كشیده‌. به‌هرحال‌ همة‌ این‌ها را به‌ حساب‌سرنوشت‌، باید گذاشت‌ البته‌ از ناچاری.»
نامة 42 مورخ‌ 20/4/1327 در مورد اخبار مجلس‌ شورای ملی‌ و نطق‌ تقی‌زاده‌ می‌نویسد:
«این‌ هم‌ از وقایع‌ منحصربه‌فرد میهن‌تان‌. دیگر چه‌ می‌خواهید؟ باز هم‌ منكربشوید كه‌ ما داریم‌ ترقی‌ می‌كنیم‌ گیرم‌ كسی‌ ملتفت‌ نیست.»
در مورد واقعة‌ آذربایجان‌ كه‌ پیشتر از آن‌ گفتیم‌ ذكر این‌ نكته‌ ضروری است‌ كه‌ در ابتداهدایت‌ نیز مانند بسیاری از روشنفكران‌ دیگر تصور می‌كرد كه‌:
«دولت‌ شوروی با آن‌ همه‌ ادعای انترناسیونالیستی‌ و آزادی‌خواهانه‌ و با داشتن‌آن‌ منابع‌ و سابقة‌ آن‌ جنگ‌ ضدفاشیستی‌ِ درخشان‌ نمی‌آید خودش‌ را بدنام‌ كند و آذربایجان‌ ما را بخورد.» به‌ نقل‌ از نامة‌ 5 مورخ17/3/1325
آن‌ها حتی‌ گمان‌ می‌كردند كه‌ بعضی‌ اصلاحات‌ عدالت‌خواهانه‌ كه‌ در آذربایجان‌ درحال‌ انجام‌ بود می‌تواند مدلی‌ برای انجام‌ اصلاحات‌ مشابه‌ در سایر ولایات‌ باشد. اما واقعیت‌ چندش‌آور به‌سرعت‌ خود را جایگزین‌ خیالات‌ خام‌ می‌كند و حزب‌ توده‌ دركمال‌ صراحت‌ از واگذاری آذربایجان‌ به‌ رفقای كمونیست‌ حمایت‌ می‌كند. در این‌جا هدایت‌ بدون‌ هیچ‌گونه‌ ملاحظه‌ و محافظه‌كاری و در كمال‌ شجاعت‌ و استقلال‌رای‌، بیزاری خود را از این‌ سیاست‌ نوكرمآبانه‌ و ضد ملی‌ حزب‌ ابراز می‌كند و حتی‌ از آن ‌به ‌بعد از شركت‌ در جلسات‌ وُكس‌ (انجمن‌ فرهنگی‌ و دوستی‌ ایران‌ و شوروی‌) امتناع ‌می‌جوید.
در حقیقت‌ احساس‌ِ هدایت‌ نسبت‌ به‌ مقولة‌ میهن‌ همواره‌ یك‌ احساس‌ متناقض‌ و مخلوطی‌ از عشق‌ و نفرت‌ است‌. در بسیاری از نامه‌ها هدایت‌ مانند عاشقی‌ است‌ كه‌ از بی‌وفایی‌ها و نامردمی‌های معبودِ خود (مام‌ِ میهن‌) گله‌ بسیار دارد و در عین‌حال‌ این‌شكوه‌ها فقط‌ برای دوستان‌ بازگو می‌شود و اغیار نامحرمند.
تقریباً در همة‌ نامه‌ها آشكار است‌ كه‌ هدایت‌ دریافت‌كنندة‌ بلاانقطاع‌ ده‌ها كتاب ‌و مجله‌ و روزنامه‌ است‌ كه‌ در دنیای پیشرفتة‌ غرب‌ منتشر می‌شود. این‌ نشریات‌ نه ‌فقط‌ از طرف‌ شهیدنورائی‌ بلكه‌ از جانب‌ بسیاری كسان‌ دیگر مانند: برادران‌ هویدا، جهانگیر تفضلی‌، خانلری‌، فرزاد، و فریدون‌ فروردین‌ ارسال‌ می‌گشت‌. موضوع‌ كتاب‌ها عبارتند از: ادبیات‌، زبان‌شناسی‌، تاریخ‌ و هنر. در واقع‌ دوستان‌ هدایت‌ وظیفه‌ داشتند مهم‌ترین‌ آثار ادبی‌ دنیای غرب‌ را بلافاصله‌ برای هدایت‌ ارسال‌ كنند.
این‌ ارسال‌ گاه‌ به‌وسیلة‌ پست‌ و بعضاً توسط‌ دوستان‌ مسافر صورت‌ می‌گرفت‌. اما در میان‌ ده‌ها كتاب‌ گوناگون‌ كه‌ به‌ هدایت‌ می‌رسد پیداست‌ كه‌ «اولیس‌» جیمز جویس‌حادثه‌ای غیرمنتظره‌ محسوب‌ می‌شود. هدایت‌ از دریافت‌ «اولیس‌» و مطالعة‌ آن‌بسیار خرسند می‌شود و در پاسخ‌ نامه‌ای‌ به‌ شهیدنورائی‌ چنین‌ می‌نویسد:
«تا به‌حال‌ نصف‌ِ اولیس‌ را خوانده‌ام‌. شكی‌ نیست‌ كه‌ این‌ كتاب‌ یكی‌ ازشاهكارهای انگشت‌نمای ادبیات‌ است‌ و راه‌های بسیاری به‌ نویسندگان‌ بعد ازخودش‌ نشان‌ داده‌ و هنوز هم‌ خیلی‌ها از رویش‌ گرده‌ برمی‌دارند. اما خواندنش‌كار آسانی‌ نیست‌ و فهم‌اش‌ كار مشكل‌تری است‌. من‌ كه‌ نمی‌توانم‌ چنین‌ ادعایی ‌داشته‌ باشم‌ ولی‌ مطلبی‌ كه‌ مسلم‌ است‌ نویسندة‌ وحشتناك‌ نكره‌ای‌ دارد كه ‌شوخی‌ بردار نیست.» نقل‌ از نامة‌ 9 مورخ‌ 8/5/1325
در نظر داشته‌ باشیم‌ كه‌ این‌ جملات‌ در سال‌های دهة‌ 1320 (دهة‌ 1940 میلادی‌) نوشته‌ شده‌ است‌ و در این‌ زمان‌ «اولیس‌» جایگاه‌ امروزی خود را نداشت‌ و كسی ‌نمی‌دانست‌ كه‌ در سال‌های بعد این‌ اثر به‌عنوان‌ بزرگترین‌ شاهكار ادبی‌ قرن‌ بیستم‌ معرفی‌ خواهد شد.
نامه‌ها نشان‌ می‌دهند كه‌ ده‌ها عنوان‌ كتاب‌ و مجله‌ و روزنامه‌ از آلبركامو، سارتر، ویرجینیا وولف‌، جوزف‌ برایتباخ‌، فرانتس‌ كافكا، توماس‌ مان‌، هنری میلر، سیمون ‌دوبوار، جان‌اشتاین‌ بك‌، كارل‌ چاپك‌ و هانری ماسه‌، از طرف‌ شهید نورائی‌ و سایردوستان‌ برای هدایت‌ ارسال‌ شده‌ و هدایت‌ معمولاً در جواب‌ نامه‌ها در چند خط‌ نظراجمالی‌ خود را راجع‌ به‌ كتاب‌ها نوشته‌ است‌. در جریان‌ نامه‌نگاری‌‌ها شهید نورائی‌ ازهدایت‌ اجازه‌ می‌خواهد «افسانه‌ آفرینش‌» را به‌خرج‌ خود در پاریس‌ به‌ چاپ‌ برساند. اگرچه‌ هدایت‌ در ابتدا با درنظر گرفتن‌ وضع‌ مالی‌ دوستش‌ سرباز می‌زند اما سرانجام ‌به‌ اصرار او تسلیم‌ می‌شود و نسخه‌ای‌ از كتاب‌ توسط‌ فریدون‌ هویدا به‌ پاریس‌می‌رسد. سرانجام‌ شهیدنورائی‌ چاپ‌ كتاب‌ را به‌ انتشارات‌ «مزون‌ نو» در پاریس‌سفارش‌ می‌دهد و چاپ‌ صد نسخه‌ (شامل‌ ده‌ نسخه‌ مرغوب‌تر) به‌ قیمت 3200 فرانك‌ قدیم‌ فرانسه‌ به‌انجام‌ می‌رسد. در نامه‌ای‌ به‌تاریخ‌ 23 آبان‌ 1325 كه‌ دراین‌ مورد شهیدنورائی‌ به‌ رضاجرجانی‌ (دوست‌ مشترك‌) می‌نویسد احساس‌ بسیار دوستانه‌ و لطیف‌ او نسبت‌ به‌ هدایت‌ موج‌ می‌زند:
«كتاب‌ افسانه‌ آفرینش‌ صادق‌ تا هفتة‌ دیگر به‌پایان‌ می‌رسد. بدبختانه‌ 32 صفحه ‌بیش‌تر ندارد. مطبعه‌ حرف‌ «گاف‌» فارسی‌ نداشت‌ و مجبور شدم‌ كاف‌ِ سه‌نقطه‌ به‌ جای ‌آن‌ بگذارم‌. معهذا از لحاظ‌ چاپ‌ خوب‌ از آب‌ درآمده‌ است‌. عیب‌ زیاد دارد اما چون‌اولین‌ نوشتة‌ صادق‌ است‌ و نوشته‌ای‌ است‌ كه‌ در پاریس‌ به‌دنیا آمده‌ خوشم‌ آمد كه‌ درپاریس‌ هم‌ ـ با همین‌ مطبعه‌ ناقصی‌ كه‌ وجود دارد ـ به‌طبع‌ برسد. اگر ارزش‌ ادبی‌ آن ‌الزاماً به‌ اندازة‌ ارزش‌ ادبی‌ سایر آثار قلمی‌ صادق‌ نباشد لااقل‌ برای او و دوستانش‌ من‌جمله‌ مخلص‌ یك‌ ارزش‌ احساساتی‌ بی‌مانند دارد. امیدوارم‌ با پست‌ آینده‌ لااقل ‌موفق‌ شوم‌ چند نسخه‌ از آن‌ را برایش‌ بفرستم.»
جالب‌ این‌جاست‌ كه‌ در حین‌ِ كار، ناشر (مزون‌ نو) دبه‌ درمی‌آورد و به‌ بهانة‌ هزینه‌های اضافی‌ِ پیش‌بینی‌ نشده‌، پانزده‌هزار فرانك‌ دیگر مطالبه‌ می‌كند اما شهیدنورائی‌ آن‌قدر دل‌ بسته‌ به‌ این‌ كتاب‌ است‌ كه‌ علیرغم‌ تنگ‌دستی‌ و هزینه‌های‌ سنگین‌ زندگی‌ در فرانسة‌ بعد از جنگ‌، این‌ هزینه‌ها را هم‌ می‌پردازد تا بتواند اولین ‌محصول‌ ادبی‌ صادق‌خان‌ را به‌ زیور طبع‌ بیاراید و به‌ دوست‌ یگانه‌اش‌ هدیه‌ كند.
اما در این‌ زمان‌ هدایت‌ دیگر از همه‌ چیز و همه‌كس‌ دل‌زده‌ است‌ و چندان‌رغبتی‌ به‌ چاپ‌ آثارش‌ در هیچ‌ كجا ندارد. در نامه‌ای‌ كه‌ در همین‌ مورد به‌ شهیدنورائی‌می‌نویسد (نامة‌ 17 مورخ‌ 5/11/1325) می‌خوانیم‌:
«افسانة‌ آفرینش‌ بسیار شیك‌ و عالی‌ چاپ‌ شده‌ است‌ و به‌جز دو سه‌ حرف‌ كه‌ زیرماشین‌ شكسته‌، غلط‌ مطبعه‌ ندارد ولیكن‌ با این‌ بی‌پولی‌ ناپرهیزی عجیبی ‌كرده‌اید. خدا عاقبت‌اش‌ را به‌خیر كند.»
و هم‌چنین‌ در نامة‌ 12 مورخ‌ 26/8/1325 می‌نویسد:
«روی ‌هم‌ رفته‌ فلسفة‌ چاپ‌ِ این‌ هرزگی‌ را با این‌ مخارج‌ هنگفت‌ من‌ نفهمیدم‌. البته‌ باید تصدیق‌ بكنید كه‌ بیش‌تر خودتان‌ خواسته‌اید تفریح‌ بكنید.»
نامه‌ها همچنین‌ از وسوسة‌ نوشتن‌ كتابی‌ جدید توسط‌ هدایت‌ خبر می‌دهند. به‌نظرمی‌رسد انگیزة‌ نوشتن‌ این‌ كتاب‌ سرخوردگی‌ از وعده‌های بی‌پایة‌ اصلاحات‌ و ترقی‌ ودرعین‌حال‌ نمایندة‌ احساس‌ِ بیگانگی‌ او نسبت‌ به‌ فضای عمومی‌ و هجو و ریشخند آن‌ است‌.
هدایت‌ در نامة‌ 18 مورخ‌ 20/11/1325 می‌نویسد:
«اگر حوصله‌ داشتم‌ و رغبت‌ می‌كردم‌ كه‌ مزخرفی‌ بنویسم‌ آن‌وقت‌ بهشان‌ حالی‌می‌كردم‌ و نسل‌شان‌ را حسابی‌ به گه می‌كشیدم.»
در نامة‌ دیگری (نامه‌ 27 مورخ‌ 24/2/1326) می‌نویسد:
«... خیال‌ دارم‌ یك‌ چیز وقیح‌ و مسخره‌ درست‌ بكنم‌ كه‌ اخ‌ و تف‌ باشد به‌ روی ‌همه‌. شاید نتوانم‌ چاپ‌ بكنم‌. اهمیتی‌ ندارد. ولیكن‌ این‌ آخرین‌ حربة‌ من‌ است ‌تا اقلاً توی دلشان‌ نگویند فلانی‌ خوب‌ خر بود.»
و سرانجام‌ «توپ‌ مرواری‌» نوشته‌ می‌شود و «انجوی‌» قول‌ چاپ‌ آن‌ را در نشریه‌اش‌ (آتشبار) می‌دهد. شهیدنورائی‌ امكان‌ چاپ‌ آن‌ را در اروپا مطرح‌ می‌كند. ظاهراً درسفر واپسین‌ هدایت‌ به‌ فرانسه‌ آخرین‌ تصحیح‌ (1/11/1329) انجام‌ می‌شود و انجوی ‌آن‌ را به‌ تهران‌ می‌آورد. نامه‌ها همچنین‌ از جریان‌ خلق‌ «پیام‌ كافكا» خبر می‌دهند وشهیدنورائی‌ طبق‌ درخواست‌ هدایت‌ منابع‌ مورد نیاز برای نوشتن‌ این‌ مقاله‌ رامی‌فرستد. شهیدنورائی‌ در پی‌ انتشار سایر آثار هدایت‌ نیز هست‌ اما متأسفانه‌ تقدیرمهلت‌ نمی‌دهد و یاران‌ دیرینه‌ یكی‌ پس‌ از دیگری در فاصلة‌ یك ‌شبانه‌روز روی درنقاب‌ خاك‌ می‌كشند. به‌ این‌ ترتیب‌ مكاتبات‌ هدایت‌ و شهید نورائی‌ كه‌ از پاییز 1324شروع‌ شده‌ بود، با سفر هدایت‌ به‌ پاریس‌، در آذر 1329 خاتمه‌ می‌یابد. محتوای این‌نامه‌ها حكایت‌ از دوستی‌ عمیقی‌ می‌كند كه‌ به‌ویژه‌ از سوی شهیدنورائی‌ با شوروشوق ‌بیش‌تری بیان‌ می‌شود. البته‌ پیداست‌ كه‌ شهیدنورائی‌ نیز در نظر هدایت‌ از احترام‌ وعزت‌ والایی‌ برخوردار است‌. در همة‌ نامه‌ها، شهیدنورائی‌ «شما» خطاب‌ می‌شود واحساس‌ احترام‌آمیز نویسنده‌ از لحن‌ِ كلام‌ آشكار است‌. البته‌ افسرده‌حالی‌ و دل‌زدگی‌هدایت‌ او را در این‌ سال‌ها نسبت‌ به‌ همه‌چیز در پیرامونش‌ بی‌اعتنا كرده‌ است‌ وظاهراً شهیدنورائی‌ نیز استثنایی‌ به‌حساب‌ نمی‌آید. برای خوانندة‌ این‌ نامه‌ها شخصیت‌ شهیدنورائی‌ نیز معمایی‌ است‌. كسی‌ كه‌ این‌چنین‌ شیفتة‌ هدایت‌ است ‌نمی‌تواند از اهل‌نظر نباشد. برای شناخت‌ بهترِ این‌ یار «یگانه‌» باید نگاهی‌ به‌ بیوگرافی‌درخشان‌ او انداخت‌؛
حسن‌ شهیدنورائی‌ متولد 1291 تهران‌ در خانواده‌ای‌ تنگ‌دست‌ به‌دنیا آمد.هوش‌ سرشار او از همان‌ ابتدای كودكی‌ و نوجوانی‌ آشكار شد. رتبة‌ نخست‌ امتحانات‌نهایی‌ ششم‌ متوسطة‌ نظام‌قدیم‌ را به‌دست‌ آورد. در امتحانات‌ اعزام‌ محصل‌ به‌ خارج ‌رتبة‌ اول‌ را كسب‌ كرد و برای تحصیل‌ در حقوق‌ و اقتصاد راهی‌ فرانسه‌ شد. شهیدنورائی‌ موفق‌ شد در سال‌ 1314 (1935 میلادی‌) دكترای حقوق‌ از دانشگاه‌ پاریس‌ دریافت‌ كند. موضوع‌ رسالة‌ دكترای او «پژوهشی‌ در بینش‌ ناسیونال‌سوسیالیستی‌ حقوق‌ بشر» بود. برای تدوین‌ این‌ رساله‌ دو سال‌ در آلمان‌ هیتلری ‌زندگی‌ كرد تا از آثار مؤلفان‌ آلمانی‌ زبان‌ بهره‌ بگیرد. مؤلف‌ در این‌ رساله‌ به‌ این‌ نتیجه‌رسید كه‌ اصولاً در نظام‌ ناسیونال‌ سوسیالیستی‌ (كه‌ دكترین‌ حزب‌ نازی بود) حقوقی ‌برای آدمیان‌ وجود ندارد. مؤلف‌ در مقدمة‌ رسالة‌ خود می‌نویسد كه‌ در اروپای درهم‌شكستة‌ بعد از جنگ‌ اول‌ (1918ـ1914 میلادی‌)، سه‌ ایدئولوژی‌ به‌قدرت‌ رسیدند كه‌ هركدام‌ نابودی نظم‌ كهن‌ را می‌خواستند و ادعا می‌كردند كه‌ آرمانشهری را بنیان‌خواهند گذاشت‌ كه‌ همة‌ مشكلات‌ بشریت‌ را حل‌ خواهد كرد. این‌ سه‌ عبارت‌ بودند از:
فاشیسم‌ در ایتالیا، بولشویسم‌ در شوروی و نازیسم‌ (ناسیونال‌ سوسیالیسم‌) در آلمان‌. این‌ هر سه‌ با نظم‌ جهانی‌ مبتنی‌ بر اصول‌ عام‌ حقوق‌ بین‌الملل‌ به‌ ضدیت‌ برخاستند. ناسیونال‌ سوسیالیسم‌ (نازیسم‌) ایدئولوژی منسجمی‌ است‌ كه‌ در آن‌ همه‌ چیز برمحور برتری ملت‌ آریایی‌ نژاد آلمان‌ قرار دارد. در حقیقت‌ رسالة‌ دكترای شهیدنورائی‌ مانیفستی‌ ضدهیتلری بود كه‌ مدت‌ها قبل‌ از شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ تألیف‌ شد. به‌همین‌ دلیل‌ این‌ كتاب‌ جزء لیست‌ كتاب‌سوزان‌ نیروهای هیتلری در زمان‌ِ اشغال‌ ِفرانسه‌ قرار گرفت‌. شهیدنورائی‌ پس‌ از خاتمة‌ تحصیلات‌ با خانم‌ Eliane Pron ازاتباع‌ فرانسه‌ ازدواج‌ كرد و با همسرش‌ به‌ وطن‌ برگشت‌ و به‌ استخدام‌ دانشكدة‌ حقوق‌دانشگاه‌ تهران‌ درآمد و به‌ تدریس‌ تاریخ‌ عقاید اقتصادی پرداخت‌. یادگارِ این‌سال‌های تدریس‌ كتاب‌ِ «تاریخ‌ عقاید اقتصادd‌» كه‌ توسط‌ انتشارات‌ دانشگاه‌ تهران‌ درسال‌ 1321 به‌چاپ‌ رسید. از این‌ها گذشته‌، حوزة‌ ادبی‌ فعالیت‌های شهیدنورائی‌بخش‌ مهمی‌ از زندگی‌ او را تشكیل‌ می‌داد. هم‌كاری با روزنامه‌ كیهان‌ (از شهریور1320 به‌ بعد)، روزنامة‌ مردم‌ و مجلة‌ سخن‌ بخشی‌ از این‌ فعالیت‌ها را تشكیل‌ می‌داد. اما در این‌ میان‌ مهم‌ترین‌ كار ادبی‌ شهیدنورائی‌ ترجمة‌ فارسی‌ داستان‌ِ «خاموشی‌دریا» اثر وركور نویسندة‌ نهضت‌ِ مقاومت‌ فرانسه‌ محسوب‌ می‌شود. این‌ ترجمه‌ اولین‌بار به‌وسیلة‌ مجلة‌ سخن‌ در چند شماره‌ از دی ماه‌ 1323 به‌ بعد منتشر شد. هدایت‌مقاله‌ای‌ در معرفی‌ این‌ ترجمه‌ نوشت‌ و كار مترجم‌ را در حفظ‌ اصالت‌ متن‌ ستود. شهیدنورائی‌ در سال‌های آخر زندگی‌ كوتاه‌اش‌ به‌عنوان‌ كارشناس‌ِ ارشد روابط ‌اقتصادی بین‌المللی‌ِ ایران‌ به‌ فرانسه‌ رفت‌ و در این‌ زمینه‌ بسیار موفق‌ عمل‌ كرد به‌طوری كه‌ در مطبوعات‌ آن‌ سال‌ها همه‌ جا به‌ كاردانی‌ و لیاقت‌ از او یاد می‌شود. هنگامی‌ كه‌ در بستر بیماری بود به‌عنوان‌ وزیر كار منصوب‌ شد اما این‌ انتصاب‌ دیگر به‌ كار او نمی‌آمد و شهیدنورائی‌ آخرین‌ روزها را می‌گذراند. مطالعة‌ این‌ 82 نامه ‌بسیاری از نكات‌ تاریك‌ بیوگرافی‌ هدایت‌ را برای دوستداران‌ او روشن‌ می‌كند: سیمای‌ هدایت‌ در این‌ نامه‌ها سیمای انسانی‌ است‌ شریف‌ و دردمند كه‌ در پی‌ فریب‌ خود یا هیچ‌كس‌ دیگر نیست‌. همان‌است‌ كه‌ می‌گوید و همان‌گونه‌ می‌نویسد كه‌ هست‌. پروایی ‌از خوش‌آمد یا بدآمد دیگران‌ ندارد و ملاحظة‌ هیچ‌ منفعتی‌ او را از بیان‌ِ خود برحذر نمی‌دارد. بسیاری از ما شجاعتی‌ را كه‌ همیشه‌ در خواب‌ و رؤیا آرزو می‌كنیم‌ در وجود او به‌ آشكار می‌بینیم‌. توفیق‌ تام‌ و تمام‌ هدایت‌ در ابراز مكنوناتش‌ ریشه‌ در بی‌نیازی ونگاه‌ عارفانه‌اش‌ به‌ زندگی‌ دارد. او مصداق‌ حقیقی‌ گفتار عبید است‌ كه‌: «چون‌ طمع‌ ازدوست‌ و دشمن‌ بریده‌ است‌ برهمگان‌ تواند خندید». نامه‌ها سیمای مردی را به‌ مانشان‌ می‌دهند كه‌ می‌تواند به‌ اتكای قدرت‌ روحی‌ خارق‌العاده‌اش‌ برخلاف‌ بسیاری ‌دیگر زندگی‌ خود را بی‌اندكی‌ كم‌وكاست‌ با آثارش‌ تطبیق‌ دهد. یك‌پارچگی‌ در گفتار، كردار و پندار و یك‌پارچگی‌ در زندگی‌ و مرگ‌، بهترین‌ مصداق‌ را در هدایت‌ پیدامی‌كند. هدایت‌ در نامه‌ها از زشتی‌های میهن‌ خود و جهان‌ پرده‌ برمی‌دارد و در این‌پرده‌دری تا آن‌جا پیش‌ می‌رود كه‌ چه‌بسا برای بعضی‌ از ما هراسناك‌ است‌. یك‌ وجه ‌آنارشیستی‌ قوی در شخصیت‌ نویسندة‌ این‌ نامه‌ها هست‌. هیچ‌ نظامی‌ در نظر اوشایستة‌ تقدیس‌ نیست‌. نظام‌ سیاسی‌ و فرهنگی‌ و عرفی‌ همه‌ و همه‌ آماج‌ طنز بی‌پروا و گاه‌ بی‌ترحم‌ اویند. با این‌همه‌ او هیچ‌گاه‌ راه‌حلی‌ ارائه‌ نمی‌دهد. او بهشت‌گمشده‌ای ‌ندارد و از مدینة‌ فاضله‌ای‌ سخن‌ نمی‌گوید. برخلاف‌ دیگران‌ او به‌ ما هیچ‌ راهی‌ نشان‌نمی‌دهد و اساساً اعتقادی به‌ شاهراه‌ نجات‌ و رستگاری ندارد. نویسندة‌ این‌ نامه‌ها ازیك‌ چیز مطمئن‌ است‌: می‌داند جهانی‌ كه‌ در آن‌ زندگی‌ می‌كند «زاد و بوم‌» او نیست‌. او در این‌ جهان‌ سخنگوی وجدان‌ بیدار خویش است.